piątek, 25 kwiecień 2014 06:06

Przemysław Sieradzan: O państwie spadkobierców dawnego imperium

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

scheda_po_czyngis_chanie_min

 

 

  dr Przemysław Sieradzan

RECENZJA: Oyungerel Tangad, Scheda po Czyngis Chanie. Demokracja po mongolsku, Collegium Civitas, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2013, 254 ss.

Praca Oyungerel Tangad Scheda po Czyngis Chanie. Demokracja po mongolsku, która powstała na podstawie dysertacji doktorskiej obronionej w 2009 roku w Instytucie Enologii i Antropologii Kulturowej, pod kierownictwem naukowym wybitnego orientalisty – prof. Stanisława Zapaśnika, jest ambitną próbą analizy życia politycznego Republiki Mongolii z punktu widzenia antropologii i kulturoznawstwa. Autorka postawiła sobie za cel ukazanie czytelnikowi wpływu tradycji i historii na współczesny kształt mongolskiego społeczeństwa, instytucji rządowych oraz systemu partyjnego.

Choć Mongolia jest państwem fascynującym, polski czytelnik wie o niej bardzo niewiele. Analitycy stosunków międzynarodowych nadzwyczaj często zaliczają stepową republikę do kategorii państw trzeciorzędnych, lekceważąc jej wpływ na rzeczywistość polityczną w regionie. W rzeczywistości jednak Mongolia, za sprawą strategicznego położenia na pograniczu Rosji i Chin, odgrywa dziś strategiczną rolę w nadzwyczaj złożonej strukturze bezpieczeństwa kontynentu azjatyckiego. Ten rozległy (przeszło 1,5 mln km2) i mało ludny (nieco mniej niż 3 mln mieszkańców) nie utracił niepodległości od czasu jej uzyskania w 1911 roku. Po wielu dziesięcioleciach ścisłej zależności politycznej i gospodarczej od Związku Radzieckiego, od 1990 roku Mongolia odgrywa samodzielną rolę geopolityczną w Azji. Mimo niewielkiego potencjału gospodarczego i demograficznego, republika nie stała się protektoratem żadnego z sąsiednich mocarstw. Jej kolejne rządy skutecznie prowadziły politykę równego dystansu wobec Chin i Rosji, zachowując przy tym dobrosąsiedzkie relacje z obydwoma potężnymi sąsiadami. Mongołowie nie ulegli przy tym pokusie nawiązania „szczególnych relacji” ze Stanami Zjednoczonymi. Wszystkie propozycje zmierzające ku uczynieniu ze stepowego państwa „naziemnego lotniskowca” armii USA w zamian za szczodrą pomoc gospodarczą były konsekwentnie odrzucane przez dumnych spadkobierców dawnych chanów. Wnikliwe studium O. Tangad ułatwia czytelnikowi zrozumienie złożonych meandrów mongolskiej tożsamości geopolitycznej, mającej swoje źródło w bogatej kulturze i tradycji.

Mongolia jest swoistym fenomenem nie tylko z uwagi na utrzymywanie podmiotowości pomimo niesprzyjającego położenia geograficznego na pograniczu wielkich mocarstw. Na uwagę zasługuje także fakt, że w państwie tym sukcesem zakończyła się implementacja rozwiązań ustrojowych, będących jednym z wariantów pluralistycznej demokracji parlamentarnej. Warto zauważyć jednak, że w Mongolii nie doszło do prostego, bezkrytycznego skopiowania zachodniego systemu politycznego. Bardziej uzasadnione byłoby mówić o swoistej fuzji liczącej wiele wieków kultury politycznej Mongolii oraz instytucji politycznych świata Zachodu. Wszystkie te zagadnienia podejmuje O. Tangad w swojej znakomitej pracy.

Pierwsza część studium poświęcona jest historii Mongolii od czasów przedhistorycznych. Szczególną uwagę autorka zwróciła, opierając się w pierwszym rzędzie na wielkim eposie Tajna Historia Mongołów, na okres istnienia Imperium Czyngis-Chana – największego państwa lądowego, jakie istniało w historii ludzkości, obejmującego wiele kultur i grup etnicznych. Podboje mongolskiego władcy z pierwszej połowy XIII wieku dały początek trwającemu przez dwa stulecia modelowi ładu międzynarodowego określanym jako Pax Mongolica, którego istotą była supremacja militarna i polityczna stepowych koczowników na kontynencie eurazjatyckim. Postać Czyngis-Chana i duma z ogromu jego osiągnięć do dziś zajmuje centralne miejsce w wyobraźni zbiorowej Mongołów. Bez najmniejszej przesady można stwierdzić, że pamięć o potędze dawnego stepowego państwa jest dziś fundamentem świadomości i tożsamości narodowej mieszkańców azjatyckiego państwa. Czterdziestometrowa statua Czyngis-Chana stała się symbolem nowej mongolskiej państwowości. Autorka analizuje obraz średniowiecznego władcy w oczach Mongołów, ukazując jego skrajną odmienność od rozpowszechnionych w Europie groteskowych stereotypów. To właśnie instytucje polityczne charakteryzujące demokrację stepową na tyle głęboko zapisały się w pamięci zbiorowej Mongołów, że współczesne organy władzy państwowej nawiązują do nich w swym nazewnictwie (przykładem może być tu choćby Wielki Churał Państwowy, będący najwyższym organem władzy ustawodawczej). Do dziedzictwa kulturowego i ustrojowego Imperium Czyngis-Chana nawiązuje sam tytuł pracy.

Po omówieniu okresu wielkości imperium autorka przechodzi do procesu słabnięcia i upadku mongolskiej państwowości, których kulminacją stało się wchłonięcie terytorialnego jądra dawnego mocarstwa przez Cesarstwo Chińskie, władane przez mandżurską dynastię Qing. Okres okupacji mandżursko-chińskiej autorka opisuje w sposób daleki od uprzedzeń i uproszczeń. Równie obiektywny i wyważony charakter ma omówienie teokratycznego okresu w dziejach Mongolii po odzyskaniu niepodległości w 1911 roku. Po opisie rządów i upadku tybetańskiego władcy Bogd Chana następuje rekonstrukcja wydarzeń, które doprowadziły do zwycięstwa w 1925 drugiej na świecie rewolucji socjalistycznej. Opis okresu 1925-1990 ma charakter ambiwalentny: autorka pisze zarówno o brutalnej kampanii antyreligijnej i dramatycznych skutkach kolektywizacji, jak też o awansie społecznym i rozwoju technologicznym w okresie rządów Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej. Szczegółowo opisane zostały sylwetki dwóch najsłynniejszych przywódców politycznych tego okresu, którymi byli Chorlogijn Czojbalsan i Jumdżagijn Cedenbal. Autorka zaznacza, że obaj politycy budzą dziś kontrowersje i spory, lecz większość Mongołów wspomina ich z szacunkiem. Część historyczna zakończona jest opisem kryzysu politycznego lat 1980’, który doprowadził do upadku monopolu politycznego Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej i transformacji ustrojowej w Mongolii.

Drugi rozdział poświęcony jest wybranym aspektom jednostki ludzkiej w kulturze Wschodu i Zachodu. Choć umiejscowienie tego rozdziału w strukturze pracy i samo sformułowanie może budzić pewne zastrzeżenia (podejmowany problem jest nadzwyczaj szeroki i znacznie wykracza poza opisywaną problematykę), podjęte w nim zagadnienia są kluczowe z punktu widzenia zasadniczego wywodu zawartego w pracy. Autorka ukazuje wyjątkowość mongolskiej tradycji duchowej, która stanowi syntezę szamanizmu, tengrianizmu, buddyzmu tybetańskiego oraz pewnych wpływów chińskiego konfucjanizmu, później uzupełnionych wpływami leninowskiego socjalizmu. W studium przedstawiona jest analiza szamańskiej wizji człowieka we wszechświecie, żyjącego w harmonii z przyrodą oraz istotami nadprzyrodzonymi. Autorka opisuje pozycję szamana w stepowych plemionach, kulturologiczne aspekty kultu przodków oraz rekonstruuje podstawowe pojęcia mongolskiej duchowości, takie jak Tengri, Am, Süld i Chijmor. W pracy podkreślona została rola zwierząt w kulturze mongolskiej, znajdująca swój wyraz choćby w symbolice państwowej. Autorka podkreśla odmienność kultury mongolskiej od zachodniego indywidualizmu (należy dodać, że nie popada w łatwe uproszczenia i wskazuje także na elementy wspólne), której to odmienności rezultatem są inne procedury funkcjonowania instytucji społecznych i politycznych.

Trzeci rozdział ma charakter politologiczny – poświęcony jest ugrupowaniom na mongolskiej scenie politycznej. Szczególnie dokładnie opisane zostały dwie partie. Pierwszą z nich jest Mongolska Partia Ludowo-Rewolucyjna, dysponująca pełnią władzy w okresie socjalizmu, odgrywająca również ogromną rolę w postsocjalistycznej Mongolii. Autorka poddaje gruntownej analizie przyczyny popularności partii która, choć obwiniana o kryzys gospodarczy lat osiemdziesiątych i rozkwit korupcji, utrzymała znaczne wpływy w państwie. Niemałą rolę odegrała tu mongolska tradycja i kultura polityczna, w którą umiejętnie wpisała się partia. Centralną rolę odegrał tu Nambaryn Enchbajar, były premier i prezydent państwa, postrzegany jako mąż stanu i profesjonalny polityk, choć jednocześnie obwiniany w korupcji i nepotyzmie. Autorka opisuje również Partię Demokratyczną, powstałą w wyniku zjednoczenia Mongolskiej Partii Narodowo-Demokratycznej, Partii Socjaldemokratycznej i Partii Odrodzenia Mongolskiego. Partia ta została ukazana przez pryzmat fascynacji jej przywódców Zachodem i jego technologiami politycznymi oraz kulturą polityczną. Nieco bardziej pobieżnie opisane zostały inne formacje – Partia Woli Obywatelskiej, Partia Republikańska oraz Ruch Obywatelski-Zdrowe Społeczeństwo.

Najsłabszym elementem rozprawy jest rozdział czwarty, zatytułowany „Instytucje demokratyczne a współczesne realia polityczne w Mongolii”. Tytuł rozdziału jest całkowicie nieadekwatny – w istocie opisuje on bowiem wydarzenia z lipca 2008 roku (zamieszki wywołane przez rzekomą próbę sfałszowania wyborów parlamentarnych, zakończoną wprowadzeniem stanu wyjątkowego), a także patologii życia politycznego państwa (do których zaliczono korupcję, nepotyzm i klientelizm). Niestety, rozdział, choć zawiera interesujące refleksje i fakty, wydaje się dość przypadkowy i nie jest umiejętnie wkomponowany w całą pracę.

Studium O. Tangad jest bardzo cenną i potrzebną próbą analizy współczesnej Mongolii z punktu widzenia antropologii politycznej. Szczególną wartość mają te fragmenty książki, które bezpośrednio dotyczą zasadniczej problematyki rozprawy, czyli uwarunkowań historycznych państwa, wyjątkowości dziedzictwa kulturowego narodu oraz tego, w jaki sposób czynniki te determinują unikalny system polityczny Mongolii. Autorka w nadzwyczaj interesujący sposób opisuje zderzenie tradycji z modernizacją dokonujące się w stepowej republice. Wywód cechuje oryginalność i niezależność myśli. Praca burzy wiele krzywdzących i fałszywych stereotypów dotyczących Mongolii. Umożliwia zrozumienie procesów politycznych w tym państwie, które zostają ujęte w szerszej perspektywie kulturoznawczej. Wielką zaletą pracy jest znakomity język (nie sposób doszukać się choćby najmniejszej literówki!) oraz płynna narracja, dzięki której to wnikliwe studium z zakresu antropologii politycznej można z przyjemnością przeczytać w jedno popołudnie.

Książka ma pewien poważny mankament. Opisane w niej wydarzenia kończą się w 2008 roku, choć praca wydana została w 2013 roku. W ciągu pięciolecia dokonało się wiele zmian w mongolskiej polityce, spośród których najważniejszymi były zwycięstwo wyborcze Partii Demokratycznej oraz objęcie prezydentury przez wykształconego w Stanach Zjednoczonych Cachiagijna Elbegdordża, a także jego reelekcja. W pracy przyjęty został punkt widzenia, zgodnie z którym dominacja Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej jest trwałym elementem sceny politycznej (istotnie, tak wyglądała sytuacja w 2008 roku). W 2010 roku partia ta zmieniła nazwę – przekształciła się w Mongolską Partię Ludową. Jednocześnie powstała nowa partia opozycyjna, która przybrała „porzuconą” nazwę Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej. Wszystkie te wydarzenia zostały jedynie zasygnalizowane w zakończeniu pracy. Niektóre prognozy i diagnozy po prostu utraciły aktualność. Byłoby znacznie lepiej, gdyby autorka przed wydaniem swojej dysertacji doktorskiej dokonała aktualizacji. Innym mankamentem pracy jest jej dość chaotyczna struktura, niepozbawiona elementów przypadkowych.

Mimo pewnych wad praca O. Tangad jest bardzo ważną i cenną pozycją. Wypełnia istotną lukę na polskim rynku czytelniczym, ukazując instytucje polityczne Mongolii przez pryzmat dziedzictwa historycznego i unikalnej kultury w sposób wolny od uproszczeń i stereotypów. Rozprawa została napisana przez niewątpliwą znawczynię opisywanych problemów – jest fascynującą lekturą dla każdego, kto pragnie poszerzyć swą wiedzę o współczesnej Azji.

Pozycja do nabycia w księgarni internetowej wydawnictwa TRIO.

Czytany 5691 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04