piątek, 31 grudzień 2010 08:15

Maciej Tomecki: Po co nam wojna?

Oceń ten artykuł
(4 głosów)

wkz


  Maciej Tomecki

Recenzja: Robert Łoś, Jacek Reginia-Zacharski, Współczesne konflikty zbrojne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, ss. 456.


 

Laik, myśląc o wojnie, ma jednoznacznie negatywne skojarzenia: zło, śmierć, zniszczenia, chaos. Co więcej, każda cywilizacja wytworzyła taki system norm i mechanizmów kontrolnych, aby rozwiązywanie konfliktów oraz napięć przebiegało w sposób jak najmniej agresywny. Mając na uwadze silne piętno jakie odcisnęła na cywilizacji europejskiej (lub jak chce Samuel Huntington – zachodniej) II wojna światowa, bardzo trudno jest myśleć o konfrontacjach zbrojnych w sposób nie wpisujący się w naszą cywilizację i tradycję. Stąd też warto sięgnąć po książkę Współczesne konflikty zbrojne autorstwa profesora Roberta Łosia i doktora Jacka Reginię-Zacharskiego.

Już lektura pierwszej części książki, zawierająca rozważania teoretycznoprawne na temat wojny, utwierdza w przekonaniu o słuszności wyboru właśnie tej pozycji naukowej. Ukazano w nim wielowątkowość oraz złożoność pojęcia wojny, a także w wyczerpujący sposób ukazano różne poglądy filozoficzno-ideologiczne. Pluralizm stanowisk, różne definicje, spór wokół terminu wojny sprawiedliwej – to tylko niektóre zagadnienia poruszane w pierwszej części pozycji. Bardzo dobrze został ukazany ewolucyjny sposób myślenia o wojnie, rozpoczynając od filozoficznych rozważań Platona i Cycerona, a skończywszy na Samuelu Huntingtonie i Francisie F. Fukuyamie. Wysoce pouczającą jest refleksja dotycząca faktu, że w wielu regionach świata wojna przestaje być patologią, a konflikt zbrojny staje się głównym tworzywem konstrukcji społecznej. Ponadto, w takiej sytuacji konflikt staje się jedyną znaną rzeczywistością, a jedynym sposobem samookreślenia się i identyfikacji w grupie społecznej, jest opowiedzenie się za jedną ze stron starcia, co gwarantuje dostęp do dóbr i daje jakąś gwarancję przeżycia. 

Autorzy także świetnie naświetlili spór między globalistami, realistami a liberałami – dotyczący wojny. Spór ten sprowadza się de facto do rozważań na temat, czy dana wojna jest sprawiedliwa, czym jest stan anarchii oraz w jaki sposób można zapewnić światowy porządek i pokój. Czy lepszym rozwiązaniem będzie wzajemna równowaga sił i strachu, czy wzajemne rozbrojenie? Czy lepiej, w imię międzynarodowego porządku, stworzyć światowy super-rząd, czy też szukać równowagi w traktatach międzynarodowych? Zdaniem autorów jednoznaczna odpowiedż na postawione pytania nie istnieje. Jednak dzięki przystępności językowej lektury oraz klarowności sądów , nawet osoba po raz pierwszy stykająca się z tym szerokim spektrum zagadnień może wypracować własne opinie w omawianych kwestiach.

Za rzecz niezwykle ciekawą można uznać sposób pomiaru, czy dany kraj znajduje się obecnie w stanie wojny. Warto szerzej, zwłaszcza w geopolityce, stosować to podejście. Według autorów wojnę można określić poprzez wskaźnik surowości (mierzoną liczbą zabitych żołnierzy), częstotliwością (mierzoną zabiciem 1000 żołnierzy), rozmiarem (mierzonym w miesiącach trwania walk) a także intensywnością (liczbą poległych żołnierzy w miesiącu). Pozornie problemem wydaje się uznanie wojny za moralną, sprawiedliwą. Jednak i w tym przypadku autorzy przygotowali odpowiedź – już od starożytności wojna uznawana była za coś normalnego, a nawet koniecznego, nie wyobrażano sobie świata bez wojen. Nawet scholastycy chrześcijańscy wyrażali opinię że wojna nie jest grzechem, jeżeli jest prowadzona w słusznej sprawie. Wojna może być prowadzona nawet przeciwko pokojowi, ponieważ pokój nie jest zawsze porządkiem wartym zachowania.

Godnym uwagi jest także omówienie pojęcia wojny klasycznej, której głównym twórcą stał się Carl von Clausewitz. Wojna klasyczna jest konfliktem o wyraźnym celu politycznym. Innymi słowy – jest to zracjonalizowane narzędzie do realizacji celów politycznych. Prowadzenie wojny jest sztuką, ponieważ wymaga ciągłego dążenia do realizacji celu politycznego. W przeciwnym razie zamienia się w bezsensowną i brutalną rzeź. Autorzy przytoczyli również tezę Clausewitza mówiącą o tym, że wojna nie wybucha, nie jest aktem wyizolowanym, lecz narasta w fazie kryzysu i konfliktu politycznego, natomiast realizacja celów politycznych prowadzi do zakończenia działań wojennych.

Jednak najciekawszym chyba wnioskiem, wypływającym z pierwszej części Współczesnych konfliktów zbrojnych jest konstatacja, że obecnie wojny nie są masowe, a o zwycięstwie nie rozstrzyga liczebność lecz informacja. Powraca epoka pojedynczego żołnierza, wojownika, którego wyszkolenie, zdolności oraz technologie, jakimi się posługuje, są czynnikami decydującymi. Możemy zatem mówić obecnie o zjawisku informatyzacji wojny.

Dzięki mnogości stanowisk w omawianej kwestii, pokazaniu przez autorów licznych teorii, czy ukazaniu etapowości działań wojennych, lektura drugiej części książki, w której analizie zostały poddane najważniejsze współczesne konflikty zbrojne, jest nie tylko czystą przyjemnością, ale także zmienia optykę i sposób rozumienia konfliktów zbrojnych. To tutaj, niemalże na żywym organizmie możemy dostrzec etapowość konfliktu, który polega na przejściu z modelu wojny transpozycyjnej (starcia, które mają na celu zmianę władztwa lub porządku nad danym obszarem), przez wojnę skryminalizowaną, aż do etapu „wojny wszystkich ze wszystkimi”.

Po lekturze Współczesnych konfliktów zbrojnych, a szczególnie po analizie najważniejszych wojen, można dojść do wniosku, że klasyczne twierdzenie, mówiące o tym że nie istnieje nic poza wojną lub pokojem, zdezaktualizowało się. Szumne traktaty pokojowe są niczym innym jak zawieszeniem działań wojennych, do czasu, kiedy strony odbudują swoje siły lub gdy określony układ sił ulegnie zmianie. Coraz bardziej problematyczne może wydawać się również zjawisko, w którym w coraz częściej stroną konfliktu zbrojnego są siły pozapaństwowe, takie jak siatki terrorystyczne czy międzynarodowe gangi. Dobra książka cechuje się tym, że daje odpowiedzi na nużące nas pytania, równocześnie zadając nowe i zmuszając nas tym samym do ciągłego rozwoju.

Z punktu widzenia recenzenta najbardziej interesująca okazała się analiza rozprawy O wiecznym pokoju Immanuela Kanta, który przedstawia warunki, które należy spełnić, aby ludzkość osiągnęła stan wiecznego, ostatecznego pokoju. Zdaniem Kanta ludzkość, aby wyeliminować wojnę, musi przede wszystkim zlikwidować zawodowe wojsko, ponieważ zawodowy żołnierz i wojsko jest zawsze związane z zabijaniem. Wszelkie siły obronne powinny pochodzić z obywatelskiej powinności wobec państwa, ogółu. Ponadto, chcąc zredukować skalę działań wojennych, należy zaprzestać finansowania wojska. Kant za rzecz niedopuszczalną uważał interwencję w sprawy innego państwa, zwłaszcza jeśli było ono różne ustrojowo. Ciekawą myślą wydaję się opinia, że państwa nie powinny prowadzić wojen karnych, ponieważ nie zachodzi między nimi stosunek podwładny-przełożony. Sam stan wiecznego pokoju można zacząć budować już od poziomu natury ludzkiej. Kant miał tu na myśli element szczerości, czyli brak tajnych umów zawieranych przez rządzących. Taki stan można osiągnąć tylko wtedy, gdy państwo ma charakter demokratyczno-republikański, w którym gwarantuje się wolność i równość wobec prawa. Drugi warunek dotyczy stworzenia systemu międzynarodowego, w którym wolne republiki stworzą pokojową federację państw, z możliwością rozszerzenia federacji o nowe państwa, o ile one również staną się republikami. Niemiecki filozof odrzucał zarówno regulację „stanu anarchii” w stosunkach międzynarodowych poprzez utworzenie rządu światowego (negowałoby to sens republiki, którym jest wolność obywateli), jak i regulacje za pomocą traktatu. Zdaniem Kanta, najlepiej jest stworzyć prawne regulacje międzynarodowe i uzupełnić je „prawem kosmopolitycznym”, czyli takim, które obowiązuje zarówno obywateli i państwa, tak jakby wszyscy byli obywatelami jednego systemu prawnego. Właśnie tą kantowską drogą zdaje się podążać Unia Europejska.

Współczesne konflikty zbrojne są obowiązkową lekturą nie tylko dla osób chcących pogłębić swoją wiedzę o wojnie, konfliktach zbrojnych, czy geopolityce, lecz przede wszystkim dla osób, które pragną dobrze zrozumieć otaczającą nas i coraz bardziej skomplikowaną rzeczywistość.

Książka do nabycia w księgarni internetowej PWN

Czytany 7283 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04