wtorek, 25 luty 2014 06:05

Aleksandra Głodek: Rosyjska zagraniczna polityka religijna (recenzja)

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

czynnik-religijny  Aleksandra Głodek

Recenzja: Alicja Curanović, Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, 332 ss.

Książka Alicji Curanović, adiunkta w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, stanowi doskonały przykład ujęcia dwóch, wydawać by się mogło, na pozór niepowiązanych ze sobą dziedzin: religii i władzy. Autorka przedstawia swoistą relację pomiędzy kategorią władzy a kategorią religii w różnych okresach historycznych oraz ich oddziaływanie na społeczeństwo. Koncepcja „symfonii”, czyli osobliwej zależność pomiędzy „tronem a ołtarzem” sugeruje na typowe powiązania pomiędzy dwoma ośrodkami władzy dla osiągnięcia obopólnych korzyści. Takie też właśnie podejście dominuje w omawianej publikacji jednakże oryginalność ujęcia tematu polega na uwypukleniu znaczenia tytułowego czynnika religijnego w kreowaniu i nadawaniu odpowiedniego odcienia polityce zagranicznej, a nie rzadko i wewnętrznej państwa.

Punktem wyjścia rozważań autorki Czynnika religijnego w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej jest instrumentalizacja praktyk religijnych, a także samej religii w życiu politycznym rosyjskiego społeczeństwa. A. Curanović wychodzi bowiem z słusznego założenia, iż dopiero podwaliny cywilizacyjno-kulturowe dają możliwość pełnego zrozumienia działań podejmowanych przez aktorów politycznych. Jak sama wskazuje: „religia jest czynnikiem wpływającym na proces samoidentyfikacji nie tylko jednostki, organizacji wyznaniowej czy narodu, lecz także ogromnej geokulturowej społeczności (str. 19). Autorka precyzyjnie nakreśla czasoprzestrzeń omawianego tematu (Federacja Rosyjska, lata 1991–2009) oraz cel pracy (identyfikacja czynnika religijnego w polityce zagranicznej). Tym samym, pozwala to zachować precyzyjność, rzetelność i niezwykłą dokładność kwerendy i analizy materiału badawczego, na który składają się monografie, opracowania, artykuły, wywiady, dokumenty instytucji państwowych i wyznaniowych oraz wiele innych.

Ujęcie problemowe tematu pozwoliło Autorce wyodrębnić osiem rozdziałów, z czego pierwsze trzy opisowo przedstawiają rolę, znaczenie oraz miejsce religii w polityce państwa rosyjskiego. Autorka, z charakterystyczną sobie pieczołowitością dokonuje identyfikacji czynnika religijnego oraz określa jego funkcje w społeczeństwie. Poczucie identyfikacji i integracji z prawosławiem pozwalało postawić znak równość z tym, co wiązało się z rosyjskością i państwowością. Niemniej jednak, rozrastające się imperium rosyjskie dopuszczało kultywowanie innych religii, jak buddyzm, islam czy judaizm zachowując przy tym dominującą rolę prawosławia. Pozwalało to sankcjonować obecność Rosjan na podbitych terenach a nieco później przyczyniło się do zaistnienia różnorodnych warstw społecznych uznających jeden ośrodek władzy w Moskwie. Tym samym, etos wielowyznaniowego i wielonarodowego imperium rosyjskiego stał się możliwy. Dopiero przewrót komunistyczny 1917 i okres bolszewickiej Rosji doprowadził do wyrugowania czynnika religijnego z życia publicznego oraz oddzielenia Kościoła od państwa. Zmusiło to Cerkiew prawosławną do zejścia do podziemia i wyciszenie swojej aktywności na kolejne dziesięciolecia. Pokłosiem tych wydarzeń jest głęboka ateizacja społeczeństwa rosyjskiego, tzw. „religijna powierzchowność społeczeństwa rosyjskiego” (str. 112) lub „prawosławny ateizm” (str. 110) oraz potrzeba definiowania na nowo przez Cerkiew prawosławną jej roli i pozycji w życiu publicznym.

W rozdziale czwartym, Autorka poddaje analizie natury teoretycznej występowanie czynnika religijnego w głównych projektach cywilizacyjnych polityki zagranicznej Rosji wyróżniając za Anastazją Mitrofanową „pięć typów politycznego prawosławia” (str. 176). Religia jest obecna w każdym z nich (fundamentalizm, neoeurazjatyzm, komunizm, nacjonalizm, panslawizm) ale jej punkt ciężkości podlega przeistoczeniom. Może ona zarówno pełnić rolę dominującą lub też stać na skraju propagowanych idei. Mimo tego, jej obecność uwidacznia nie tyle doniosłą rolę w polityce zagranicznej a klerykalizację życia społecznego, i co gorsza laicyzację religii. W dalszej kolejności Autorka zwraca uwagę na unikalną sytuację Kościoła prawosławnego z powodzeniem prowadzącego „misję rosyjskiej cywilizacji prawosławnej” (str. 210). Jest to możliwe dzięki obszarowi tzw. bliskiej zagranicy, który niegdyś stanowił część rosyjskiego imperium. Doprowadziło to do sytuacji, w której kilkanaście  samodzielnych państw objętych jest działaniem jednego, rosyjskiego patriarchatu.

Ostatnie cztery rozdziały poświęcone są zagadnieniu „dyplomacji konfesyjnej” oraz praktycznej implikacji czynnika religijnego w polityce zagranicznej Rosji. Autorka dokonuje podziału państw wedle konfesji (państwa prawosławne, państwa spoza kręgu chrześcijańskiego, kraje Zachodnie) i przedstawia ich relacje z Federacją Rosyjską. Ilustruje tym samym nasycenie kontaktów praktykami religijnymi oraz wskazuje instytucje odpowiedzialne za utrzymanie i rozwój owych kontaktów. Przekłada się to z kolei na bardziej pragmatyczne podejście i pytanie jak relacje o zabarwieniu religijnym stają się przedłużeniem kontaktów ekonomicznych czy też politycznych państwa. Najbardziej aktywna i widoczna współpraca Moskwy na tym polu dotyczy stosunków z krajami muzułmańskimi oraz propagowanie stanowiska kraju przyjaznego i wspierającego wyznawców islamu. Jest to szczególnie ważne na tle coraz częstszych antyislamskich zachowań w krajach Europy Zachodniej.

Praca Alicji Curanović stanowi niezwykle ważny, i jak do tej pory niezbyt często brany pod uwagę głos w badaniach nad rosyjską polityką zagraniczną. Rzecz jasna religia nie odgrywa pierwszorzędnej roli w kształtowaniu polityki zagranicznej państwa, ale, jak zostało to pokazane, stanowi bardzo ważny asumpt do rozwoju, poprawy a niekiedy i podtrzymania relacji dwu- i wielostronnych. Praca A. Curanović warta jest uważnej lektury również z punktu widzenia analizy strefy wpływów cywilizacyjnych lub też budowania rosyjskiej „soft power” w regionie i na świecie. Bez wątpienia, książka wzbogaca dotychczasowe publikacje dostępne na rynku polskim, a także stanowi lekturę obowiązkową dla wszystkich zajmujących się podobną tematyką badawczą. Za jeden z najciekawszych elementów publikacji można uznać subtelne wyważenie relacji państwo – kościół. Pomimo rozległości tematu nie odnajdziemy u A. Curanović tendencyjnego powtarzania wątków w różnych kontekstach. Na uznanie zasługuje również klarowne i syntetyczne ujęcie szerokiej problematyki, bogata bibliografia oraz niezwykle dostępna dla każdego rodzaju czytelnika narracja naukowa. 

Pozycja do wypożyczenia na IBUK.pl

Czytany 3833 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04