poniedziałek, 01 listopad 2021 21:09

Marek Tyrała: „Children of the revolution”? Zmiany pokoleniowe, a zachowania wyborcze na przykładzie koalicji Lewica w wyborach parlamentarnych w Polsce w 2019 roku

Oceń ten artykuł
(7 głosów)
Wstęp
Socjaldemokrację najautentyczniej  można określić jako lewicowy ruch społeczny wywodzący się z korzeni robotniczych (tzw. working class), który za główny cel stawia sobie budowę ustroju i społeczeństwa socjalistycznego drogą demokratycznych reform. Oryginalnie termin socjaldemokracja w XIX w. uzurpowały sobie, antykapitalistyczne ruchy robotnicze. Od połowy XX w. termin ten zaczął oznaczać rodzaj częściowo umiarkowanej polityki centrolewicowej. Socjaldemokracji udało się wówczas wypracować zestaw kompromisów społecznych, które służyły redukcji nierówności społecznych. Do głównych wartości socjaldemokracji zalicza się: ochronę praw pracowniczych (ochrona związków zawodowych), opodatkowanie progresywne, równouprawnienie wszystkich klas (warstw) społecznych, ideę demokracji uczestniczącej, kwestie socjalne (darmowa: edukacja, opieka zdrowotna oraz opieka socjalna), samorządność pracowniczą, interwencjonizm państwowy. 1 Spektrum lewica-prawica to czynnik strukturyzacji przestrzeni politycznej. Jest to model, w którym dokonuje się schematyzacji sfery polityki na model ideologiczny, społeczny i aksjologiczny.2 Norberto Bobbio, traktuje prawicę i lewicę jako terminy antytetyczne, czyli głęboko skonfliktowaną przestrzeń myśli i działań politycznych.3 Główne cechy charakteryzujące współczesną lewicę to propagowanie reform społeczno-gospodarczych, kształtowanie świeckiego etosu moralno-humanistycznego4 oraz takie czynniki jak: równość, wiara w postęp, partycypacyjny charakter demokracji, podmiotowość,5 racjonalizm, tolerancja,  wolność, sprawiedliwość społeczna.6 We współczesnym świecie trudno uciec od podziałów społecznych i politycznych, które nie byłyby kształtowane poprzez wymiar opozycji lewica-prawica.  Społeczeństwo jest zawsze podzielone oraz konstruowane przez dyskurs  praktyk hegemonicznych. Demokratyczna polityka liberalna to proces ciągłej negocjacji między różnymi konfiguracjami hegemonicznymi, które kształtuje konstytutywne napięcie  wyrażone w kategoriach podziału lewica i prawica.7

Kryzys legitymizacji współczesnej demokracji liberalnej (zarówno na świecie, jak i w Polsce), to jak zauważa Ivan Krastew, efekt braku przekonującej alternatywy dla demokracji liberalnej po 1989 roku.  Zwycięstwo Zachodu w zimnej wojnie oznaczało nie tylko upadek komunizmu i ZSRR,  ale  także mocny cios dla oświeceniowego liberalizmu.  Liberalizm został najpierw osłabiony utratą równego sobie przeciwnika, następnie zadurzył się w sobie i zgubił ideową drogę.  Liberalizm porzucił pluralizm na rzecz hegemonii, wpłynęło to na rozwój jego przeciwieństwa „nieliberalizmu” tzw. demokracji nieliberalnej. 8   Kryzys demokracji i liberalizmu częściowo  uwarunkowany przez kryzys finansowy i gospodarczy,9 wpłynął na rozwój populizmu i nacjonalizmu, który Enzo Traverso określa jako postfaszyzm a Roger Eatwell jako narodowy populizm.10 Inne zagrożenia destabilizujące demokrację liberalną to również kryzys: Unii Europejskiej, klimatyczny, technologiczny, surowcowy, migracyjny, epidemiologiczny.11  Wskutek wszystkich czynników i zagrożeń współczesne  partie polityczne  są zmuszone funkcjonować w społeczeństwach ryzyka, o których pisał Ulrich Beck.12

Artykuł ma na celu próbę weryfikacji hipotezy badawczej: Zmiany pokoleniowe w Polsce miały  wpływ na zachowania wyborcze elektoratu lewicy (koalicji Lewica-SLD) w wyborach parlamentarnych w 2019 roku.    Wybór tematu pracy wpisuje się w aktualne problemy funkcjonowania lewicowych partii politycznych w Polsce. Celem  artykułu jest ukazanie zależności pomiędzy płynnością elektoratu wyborczego a wynikiem wyborczym  koalicji Lewica.  W pracy ukazano także  proces rywalizacji wyborczej lewicy przed wyborami parlamentarnymi w 2019 roku. Podjęto również próbę analizy szeregu czynników określających (warunkujących) zachowania, płynność elektoratu wyborczego. Postawiono pomocnicze pytania badawcze: Jaki wpływ na wynik wyborczy lewicy w Polsce mają zmiany pokoleniowe? Jakie czynniki mają wpływ na zmianę zachowań elektoratu wyborczego? Czy lewica (socjaldemokracja) w Polsce,  potrafiła odbudować poparcie wyborcze? Cezura czasowa przyjęta w pracy dotyczy wyborów parlamentarnych w Polsce w 2019 roku. Zastosowano metodę opisową i porównawczą. Weryfikację hipotezy badawczej przeprowadzono, odnosząc się do badań sondażowych (Ipsos). Przedstawiona problematyka badawcza może stanowić istotny wkład w dalsze badanie procesu zachowań, elektoratu wyborczego w kontekście wyborów parlamentarnych.

Teoria

Kluczowe w każdych wyborach  dla partii i koalicji politycznej jest poparcie oraz zmiana  zachowań wyborczych elektoratu.  Zachowanie wyborcze  to jak zauważa Marek Żmigrodzki, pojęcie odnoszące się do relacji, które zachodzą pomiędzy elektoratem a partiami politycznymi. Zachowania wyborcze  są wyrażone w akcie głosowania. Zachowania wyborcze można badać na dwóch poziomach. Indywidualnym, dotyczą motywów zachowań konkretnej jednostki na poziomie wyborczym. Zagregowanym, dotyczą  motywów zachowań więzi społecznych na poziomie wyborczym. Wyróżnia się trzy typy zachowań wyborczych na poziomie zagregowanym:
1. Stabilna lojalność wyborcza– partie polityczne zachowują swój elektorat.
2. Zmiana lojalności politycznej. Wyróżnia się  dwa rodzaje zmian lojalności wyborczej: krytyczne  występują rzadko oraz stopniowe  są spotykane znacznie częściej. Ten typ zmian dzieli się na:
• sektoralne – dotyczy zmiany poparcia jednej lub kilku partii, wymianie poparcia między partiami, np. gdy jedna partia traci poparcie części elektoratu, zyskując  poparcie innej grupy wyborców.
• środowiskowe - to konsekwencja zmian, które zachodzą w ramach społecznego otoczenia systemu politycznego.
3. Zanik lojalności partyjnej – partie polityczne tracą kontrolę nad elektoratem, ponieważ
  przestają wypełniać swe podstawowe funkcje (np. mobilizacji, integracji).13
David Easton wyróżnia dwa rodzaje poparcia; uogólnione oraz określone. Poparcie uogólnione kształtowane jest głównie w procesie socjalizacji, w tym socjalizacji pierwotnej,  ma charakter trwały. Poparcie określone kształtuje się pod wpływem emocji, percepcji bieżącej sytuacji politycznej i jest podatne na zmiany.14 Zwraca się przy tym uwagę, że aby przetrwać okres społecznego niezadowolenia, system demokratyczny wymaga rezerwuaru poparcia uogólnionego, które jest niezależne od bieżącej oceny rzeczywistości politycznej.15
Pokolenie  to termin posiadający w naukach społecznych i  biologicznych  kilka konotacji związanych m.in.  z urodzeniem, tworzeniem oraz prokreacją.16 Karl Mannheim  podkreślał, że to właśnie przeżywanie tych samych wydarzeń historycznych i politycznych, przez przemiany społeczne i procesy gospodarcze sprawia, że osoby, które tworzą jedno pokolenie, są automatycznie na siebie zorientowane. Tworzy je wspólna więź. 17 Zmiana pokoleniowa jest procesem ciągłym, a jedno pokolenie zastępuje kolejne.  Każde pokolenie się od siebie różni, bo dorasta w innych okolicznościach, ma inne doświadczenia. Stanowi  to naturalną zmianę. Aktualnie zmiany pokoleniowe to problem bardziej widoczny, ponieważ powstają większe napięcia, w związku z dynamicznym postępem technologicznym. Wskutek czego zmiany pokoleniowe następują bardzo szybko.18
W ujęciu socjologiczno-historycznym wyodrębnia się   trzy dominujące  pokolenia.  Generacja X, są to osoby urodzone w latach 1961-1981, pokolenie reakcyjne, zagubione w chaosie współczesności, odrzucające tzw. wyścig szczurów.   Generacja Y, tzw. milenialsi, to  osoby urodzone w latach 1982-2000, pokolenie obywatelskie, cyfrowe, postmaterialne, otwarte na  nowe wyzwania, pewne siebie, nieszukające autorytetów.  Pokolenie Z są to osoby urodzone po 2000 roku, pokolenie internetowe, niepamiętające życia bez  sieci i portali społecznościowych, mające silną potrzebę zmieniania świata,  wysokie wymagania, słabą lojalność, późno się usamodzielniające.   Typologia ta bywa krytykowana jako nie w pełni    naukowa oraz częściowo stereotypowa.19 Koncepcją próbującą uporządkować opis pokoleń w euro-atlantyckim kręgu kulturowym jest teoria pokoleń Williama Straussa.20
Demokracja to zawsze przestrzeń konfrontacji, w której ujawniają się konflikty; ekonomiczne, kulturowe, społeczne, religijne i ideologiczne. Znaczącą rolę pełnią tutaj klasy, warstwy, stany, ruchy społeczne oraz stowarzyszenia, organizacje i grupy interesu.21 Partie polityczne umiejętnie oscylują  między interesami różnych grup społecznych w celu zapobiegania konfliktom oraz wykorzystywaniu ich do budowy własnego kapitału wyborczo- politycznego. Polski system partyjny w odróżnieniu od państw Europy Środkowo-Wschodniej znajduje się w fazie, w której lewica nie odgrywa roli głównego bieguna rywalizacji. Może to stanowić częściową barierę dla jego instytucjonalizacji.22

Badanie

Wybory parlamentarne w Polsce w 2019 roku odbyły się  13 października. Frekwencja wyborcza wyniosła 61,74%. Wybory zakończyły się zwycięstwem partii Prawo i Sprawiedliwość (43,59% głosów, 235 mandatów). Komitet wyborczy Sojusz Lewicy Demokratycznej uzyskał 12,56% głosów, 49 mandatów posła oraz 2 mandatów senatora. 23  Lewica (2019) to projekt (koalicja) wyborczy, który został utworzony przed wyborami parlamentarnymi w 2019 r. przez Sojusz Lewicy Demokratycznej, Wiosnę, Lewicę Razem oraz Polską Partię Socjalistyczną, Twój Ruch, Polską Partię Internetową. Z powodu konieczności przekroczenia w wyborach do Sejmu 8% progu dla koalicji, doszło do zmiany formalnego skrótu z „SLD” na „Lewica”. Do rejestracji nowego skrótu nie doszło  przed upływem terminu rejestracji komitetów wyborczych. Z tego powodu   koalicja przystąpiła do wyborów jako KW Sojusz Lewicy Demokratycznej, posługując się logotypem  „Lewica”. Po wyborach rozpoczęto działania mające na celu  połączenie SLD i Wiosny.  Z połączenia obu ugrupowań powstanie partia Nowa Lewica Projekt Lewica jest reprezentowany w Sejmie oraz Senacie przez Koalicyjny Klub Parlamentarny Lewicy. Deklarowana przez ugrupowanie ideologia polityczna to socjaldemokracja, socjalliberalizm, socjalizm demokratyczny, proeuropeizm, feminizm, egalitaryzm,   zielona polityka. Liderzy koalicji Lewica 2019 to:  Włodzimierz Czarzasty, Robert Biedroń, Adrian Zandberg.  Hasło wyborcze koalicji brzmiało: Łączy nas przyszłość; Wybierz przyszłość.  Zjednoczona Lewica w swoim programie postulowała państwo sprawne, przyjazne, egalitarne. Postulowano; równość, solidaryzm, społeczną gospodarkę rynkową, przywrócenie państwa obywatelom i obywatelkom, podwyższenie płacy minimalnej, refundację In Vitro, prawne uznanie związków partnerskich, likwidację IPN, reformę sądownictwa, przywrócenie niezależności instytucjom państwa,  legalną aborcję oraz rozdział kościoła od państwa. Wszystkie wchodzące w skład Lewicy partie akcentują odmienne elementy lewicowego programu. Wiosna skupia się na sprawach obyczajowych, Razem na gospodarczych, SLD  trafia do starszego elektoratu.24
Zachowania wyborcze elektoratu w wyborach parlamentarnych w 2019 roku pokazuje  sondaż Exit Poll  Ipsos dla TVP, TVN i Polsat. Z sondażu  wynika, że w kategorii  grupa zawodowa na Lewicę głosowało zaledwie 10,7%  emerytów i rencistów oraz 7,8% bezrobotnych. Znacznie większe poparcie Lewica uzyskała wśród  przedsiębiorców 12,4% głosów oraz menadżerów 15,9% głosów. W kategorii miejsca zamieszkania Lewicy najsłabiej poszło na wsi 7,5% głosów. Komitet wyborczy SLD  zajął trzecie miejsce (tuż po PiS i KO) w największych miastach powyżej 500 tys. (19,2% głosów). W miastach do 50 tys. mieszkańców osiągnięto 12,2% głosów.  W miastach liczących od 51 do 200 tys. mieszkańców Lewica zdobyła 13,7% głosów. W  miastach od 201 do 500 tys. mieszkańców osiągnięto 14,9% głosów. Zauważa się, że Lewica największe poparcie uzyskała w miastach powyżej 500 tys. mieszkańców. W kategorii płeć na Lewicę częściej głosowały kobiety niż mężczyźni. Wśród mężczyzn SLD poparło 11,6% populacji, natomiast wśród kobiet było to 13,1 % populacji.     W kategorii wiekowej najsłabiej wyborami w 2019 roku przejęli się najmłodsi, w tym przypadku frekwencja wyniosła tylko 47%. Z raportu CBOS 25wynika, że młodzi  interesują się polityką, dopiero kiedy zaczynają zarabiać na własne utrzymanie. Gdyby o wynikach wyborów  decydowali tylko uczniowie i studenci, mocne drugie miejsce (po Koalicji Obywatelskiej) zajęłaby Lewica z głosami 24,3% wyborców. Wśród młodych (18-29 lat)  Lewica uzyskała  18% poparcia. Na lewicę głosowały osoby w wieku; 30 – 39 lat (12,9% poparcia), 40-49 lat (11,6% głosów), 50 – 59 lat (9,5% głosów). Na Lewicę głosowało zaledwie 10%   emerytów oraz osób w wieku  powyżej 60 lat (60+).   W kategorii wykształcenie wśród wyborców SLD przeważały osoby z wykształceniem wyższym (50,3% ) i średnim (38% ). Wyborców Lewicy z wykształceniem zawodowym było tylko 8,3%, a z podstawowym 3,4%. W wyborach w 2019 roku część społeczeństwa myśląca bardziej lewicowo-liberalnie odeszła od Nowoczesnej i Platformy Obywatelskiej w kierunku Lewicy. Na komitet wyborczy SLD zagłosowało 15,6% wyborców PO z 2015 r. Jak pokazują wyniki badania Ipsos część dawnego elektoratu Nowoczesnej zamiast KO, wybrało  Lewicę (30% głosów). Lewica miała także wysokie poparcie wśród dawniej niegłosujących (20% głosów). Może to oznaczać, że na Lewicę zagłosowali ci, którzy podczas poprzednich wyborów nie mieli jeszcze prawa głosu. Dawni wyborcy Zjednoczonej Lewicy (2015 r.)  zagłosowali ponownie na Lewicę (71% poparcia).26  W elektoracie Lewicy w dwóch głównych środowiskach: wielkomiejskich liberałów średniego pokolenia i małomiasteczkowych milenialsów oraz młodzieży, dominowała klasa średnia pracująca w sektorze publicznym. W badaniu Polityczny Cynizm Polaków zauważono, że  elektorat Lewicy to tzw. „symetryści” w małych miastach (krytyczni zarówno wobec PiS, jak i KO)  oraz „anty-PiS” w dużych miastach.  Elektorat Lewicy jest silnie „antypisowski”; „80% rdzeniowych wyborców partii lewicowych uważa, że PiS jest zagrożeniem dla Polski i należy jak najszybciej demokratycznie odebrać mu władzę (dla porównania: uważa tak 68% podstawowego elektoratu PO/Nowoczesna)”. Grupa małomiasteczkowa i młodsza wiekiem to w dużo większym stopniu symetryści; „ich zdaniem PiS i PO są siebie warte i nie są w stanie zaproponować czegoś, co byłoby dla Polaków atrakcyjne. Dla nich sympatia dla Lewicy wynika bardziej z potrzeby nowości niż lewicowości. Tym, co ich najbardziej interesuje, jest poprawa jakości usług publicznych (zdrowie, edukacja), zwrócenie uwagi na jakość życia, wprowadzenie zmian, które ułatwią życie młodym ludziom (rynek pracy, mieszkalnictwo). Wyborcy ci są umiarkowanie progresywni w kwestiach światopoglądowych”.27   
Jak zauważa Tomasz Szlendak, młodemu pokoleniu towarzyszy socjopolityczna schizofrenia;  „badania przeprowadzone przez zespół pod kierunkiem  Adama Mrozowickiego pokazały, że młodzi Polacy z jednej strony nie chcą nad sobą państwa, najchętniej zlikwidowaliby połowę instytucji i podatków, ale z drugiej strony podoba im się, żeby to państwo było opiekuńcze i kiedy trzeba, to jednak zapewniło większe szanse na mieszkanie czy pomogło na rynku pracy. Młodzi nie ufają także polityce i politykom. Do tej pory młodym  było również  obojętne czy żyją w systemie demokratycznym, czy nie.”  W przedziale wiekowym 18-29 lat (młodzi) jest aż  6,5 mln  obywateli. Połowa tego elektoratu  w ogóle nie ma sprecyzowanych poglądów politycznych. Szlendak twierdzi, iż  „w 2016 roku taki pogląd deklarowało 64 proc. członków tej kategorii. Politycy "łowić" muszą pośród tych 64 proc., tyle że dotychczas żadna partia nie odnotowała na tym polu spektakularnych sukcesów”.28 Od wyborów do parlamentu  europejskiego z 2019 roku młodzi z elekcji na elekcję chętniej chodzą na wybory.  W wyborach prezydenckich frekwencja u młodych (18-29 lat) była wyższa niż u seniorów.
Zauważa się, iż modelowy wyborca Lewicy to kobieta, uczennica lub studentka, w wieku 18 – 29 lat,  zamieszkała w mieście powyżej 500 tys. mieszkańców, mająca na ogół wyższe wykształcenie. Lewicy udało się osiągnąć wysoki wynik dzięki największym ośrodkom aglomeracyjnym oraz młodym ludziom.  Ryszard Markowski  i Mikołaj Cześnik twierdzą, że w Polsce skala lewica-prawica jest praktycznie bezużyteczna w wyjaśnianiu ekonomicznych postaw i preferencji wyborców. 29  Jednak już od 2007 roku polski wyborca coraz bardziej w trakcie wyborów parlamentarnych, kierował się czynnikiem ekonomicznym. Decydowała o tym pozycja społeczna, zawodowa oraz miejsce zamieszkania. Czynnikiem wzmacniającym wybór są także różnice w wykształceniu. Jacek Raciborski twierdzi, że od wyborów samorządowych w 2018 roku nasila się klasowy charakter wyborów w Polsce. Zjawisko to Raciborski określa jako,  powrót klasowych wzorów głosowania.30 Logikę zachowań klasowych w Polsce częściowo podważa  raport  Krytyki Politycznej  Polityczny cynizm Polaków (2019 r.). W raporcie stwierdza się, że:  „podział klasowy nie został w III RP wyartykułowany. Polscy wyborcy dobrze widzą wady i patologiczne zachowania polityków, ale godzą się na nie, jeśli tylko popierana przez nich partia zaspokaja ich dążenia lub interesy. PiS – kiedy stawia opór wielkomiejskiej, gardzącej społeczeństwem elicie, ewentualnie gwarantuje hojne transfery socjalne. PO – kiedy nie przynosi wstydu w Europie, dba o wzrost gospodarczy i wolności demokratyczne. Wielu wyborców angażuje w politykę emocje. W ogóle nie biorą wartości pod uwagę, kiedy podejmują decyzję wyborczą. Większość wyborców głosuje na PiS ze względu na postulaty w sferze kulturowej. Znaczna ich część byłaby w stanie głosować na tę partię nawet wówczas, gdyby zamiast 500+ było 500-. Grupa niepodzielająca programu kulturowego PiS-u, a głosująca cynicznie lub z pobudek socjalnych, to wyraźna mniejszość. Jednak to ta mniejszość przesądziła o tym, że PiS jest partią rządzącą. Bo PiS nie jest partią klasową – ma poparcie w różnych grupach.   Istotne znaczenie w przyciągnięciu nowych wyborców ma zjawisko, które można by nazwać legitymizacją przez skandal. Skandalizowanie „w imię ludu”, wywołujące oburzenie w tradycyjnych mediach, łamanie przestrzeganych dotąd norm i zasad w życiu publicznym (a nawet prawa) jest przez ludzi odbierane jak przedstawiany im dowód na autentyczność, odważne rzucenie wyzwania elitom”.31 Wyniki Exit Poll częściowo przeczą niektórym  tezom, że np. PiS uzyskuje w równej mierze poparcie klasy ludowej co średniej. W wyborach w 2019 roku  menedżerowie, urzędnicy, profesjonaliści, naukowcy, mieszkańcy miast powyżej 300 tys.  głosowali za opozycją (Lewica bądź KO).  Rolnicy, emeryci i bezrobotni, mieszkańcy wsi, o wykształceniu zawodowym, podstawowym  i średnim głosowali za PiS.32 Zauważa się,  dość tradycyjne zróżnicowania klasowe. Krystyna Skarżyńska zauważa, że w wyborach parlamentarnych w 2019 r. zadziałały  dwa mechanizmy głosowania  w tę samą stronę: „portfel” (transfery finansowe) i „różaniec” (podobne wizje roli Kościoła, tradycyjno-narodowe wartości). Oba te mechanizmy lub motywy poparcia wyborczego współpracują ze sobą. Skarżyńska dowodzi, że jesteśmy znacząco bardziej narodowo-katoliccy i ksenofobiczni  (bardziej konserwatywni i nacjonalistyczni) niż byliśmy 20 lat temu i niż byliśmy w roku 2014.33 Na przykładzie rywalizacji wyborczej w 2019 roku zauważa się, iż zarówno uwarunkowania kulturowe (tożsamościowe), jak i społeczno-ekonomiczne (socjalne),  determinowały zachowania wyborcze i polityczne. Partie polityczne postulujące w swoim programie bezpieczeństwo socjalne (logika zachowań klasowych) i  bezpieczeństwo tożsamościowe (logika zachowań kulturowych) odniosły największy sukces wyborczy, przykład partii PiS.  
 Wpływ na  zachowania (płynność) elektoratu wyborczego ma szereg czynników określających (warunkujących) kryterium relewancji partii i koalicji politycznych:
• kryzys partii politycznych;  partycypacji, reprezentacji politycznej i  obywatelskiej, niski poziom zaufania do polityków, partii, demokracji ,34
• nieprzewidywalność i brak stabilizacji  zachowań wyborczych, w Polsce w ciągu ostatnich 30 lat występował elektorat nieustrukturyzowany, czyli mobilny, nieidentyfikujący się na stałe z partiami politycznymi. Elektorat ustrukturyzowany               (w przeciwieństwie do elektoratu nieustrukturyzowanego) to taki, którego decyzje wyborcze stanowią efekt trwałej identyfikacji partyjnej, która wynika ze struktury podziałów społecznych (socjopolitycznych),35
• uwarunkowania historyczne, społeczno-kulturowe. Brak jest redefinicji istniejących podziałów socjopolitycznych oraz tradycyjnego podziału socjoekonomicznego, wokół którego mogłaby się toczyć rywalizacja polityczna. Podział socjopolityczny w Polsce wynika z uwarunkowań historycznych. Rozwój klasycznej formy konfliktów: socjoekonomicznego (między pracodawcami a pracownikami – partie liberalne kontra socjalistyczne) lub na tle nowej polityki  na linii materializm – postmaterializm (zmiany modernizacyjne,36  partie liberalne i socjalistyczne kontra partie konserwatywne, chadeckie), byłby w stanie wpłynąć na: zmianę linii podziałów  i  rywalizacji politycznej, wzrost funkcji reprezentatywnych pełnionych przez partie polityczne oraz na rozwój pluralizmu ideologicznego, 37
• kryzys polskiej lewicy-bierze się z powodu braku istnienia w państwach postkomunistycznych silnej tradycji socjaldemokratycznej oraz niepoważnego traktowania jej głównych haseł i idei.38 Dominuje niski stopień wiarygodności lewicy jako formacji, która byłaby w stanie sprawować władzę w Polsce,39
• kultura polityczna- w Polsce nadal występuje niski poziom kultury politycznej w sferze obywatelskiej oraz politycznej.  W kulturze tej dominujący habitus to zazwyczaj wrogość i niechęć do wszystkiego, co lewicowe. W świetle badań CBOS od 2014 r. rośnie odsetek młodzieży, deklarującej przynależność do prawicy. W przedziale wiekowym 18-24 lat, jako prawicowe swoje poglądy określa aż 1/3 (33%) ankietowanych.   W polskim społeczeństwie  od 2003 r. poglądy prawicowe dominują nad poglądami lewicowymi. Jak zauważa Rafał Chwedoruk, młode pokolenie w Polsce nie wie co to lewicowość. Lewica w Polsce w dużym stopniu wyrzekła się własnej polityki historycznej. Lewicowość po 1989 r. zaczęła znikać z podręczników historii oraz z obiegu kultury popularnej, 40
• wyborcy nieregularni, elektorat protestu- sondaże z przełomu czerwca i lipca 2019 r. pokazują, że odsetek wyborców nieregularnych jest najwyższy wśród osób w wieku 25–50 lat. Odsetek osób głosujących co najmniej sporadycznie jest w Polsce wysoki; prawdopodobnie przekracza 60%. Nieregularni rzadziej wydają się członkami dwóch zwaśnionych „plemion” politycznych (PiS-PO). Wyborcy nieregularni częściej niż pozostali są skłonni akceptować rządy „silnej ręki” autorytarne,41
• znaczny wzrost liczby nowych wyborców, zmiana pokoleniowa elektoratu. Jarosław Kuisz zauważa, że   po raz pierwszy od XVIII wieku w Polsce dorosło pokolenie, które urodziło się i ukształtowało we własnym, suwerennym państwie. Fakt ten wymaga  gruntownego przemyślenia na przyszłość „wypalania się pokolenia Okrągłego Stołu”. Pokolenie wolne urodzone po 1989 roku (niepamiętające okresu PRL)  Kuisz określa jako wyzwolone od „kultury podległości”. Zachodzi wzajemna relacja pomiędzy wpływem kultury podległości a wyobrażeniem o państwie oraz zachowaniu wyborczym młodych,42
• system wyborczy- mechanizm wyborczy w dużym stopniu zależny jest od: rodzaju ordynacji wyborczej (w Polsce obowiązuje system proporcjonalny z metodą D’ Hondta), finansów, marketingu, mediów, opinii publicznych autorytetów. Wskutek tych czynników bardzo często władza dostaje się w ręce silniejszych grup, które potrafią umiejętnie manipulować opinią potencjalnych wyborców.43

Wnioski

Weryfikując  główną hipotezę badawczą  opracowania,   zauważa się, że występuje prawdopodobieństwo, iż zmiany pokoleniowe miały  częściowy wpływ na zachowania wyborcze elektoratu  oraz wynik wyborczy Lewicy w wyborach parlamentarnych w 2019 roku. Dzięki temu Lewica  odbudowała w sposób umiarkowany  swoją pozycję, uzyskując 12,56% głosów. Frekwencja wśród młodego pokolenia wyniosła tylko 47%. Lewica osiągnęła wysoki wynik dzięki największym ośrodkom aglomeracyjnym (miasta powyżej 500 tys. mieszkańców) oraz młodym ludziom. Wśród młodych (18-29 lat)  Lewica uzyskała, aż  18% poparcia. Modelowy wyborca Lewicy to kobieta, uczennica lub studentka, w wieku 18 – 29 lat,  mająca wyższe wykształcenie. Na lewicę licznie głosowały  także osoby w wieku; 30 – 39 lat (12,9% poparcia). Zauważa się, że w wyborach w 2019 r. zachodziła wzajemna  relacja pomiędzy wpływem tzw. kultury podległości (urodzeni po 1989 roku) a  zachowaniami wyborczymi młodych. Częściowy sukces wyborczy Lewicy to znaczny wzrost liczby nowych wyborców, uwarunkowany zmianą pokoleniową elektoratu.44
Na zachowania  wyborcze elektoratu miało wpływ szereg innych czynników, takich jak: elektorat nieustrukturyzowany, uwarunkowania historyczne i społeczno-kulturowe,  brak  redefinicji istniejących podziałów socjopolitycznych, kultura polityczna,  wyborcy nieregularni. Zachowanie wyborcze  miały charakter stopniowy. Zmiana lojalności politycznej miała charakter sektoralny (przepływ elektoratu z PO i Nowoczesnej do Lewicy) oraz częściowo środowiskowy (zmiana pokoleniowa, wyborcy nowi i nieregularni).  Wpływ na zachowanie elektoratu miało zarówno poparcie uogólnione (trwałe), jak i poparcie określone, kształtowane w kampanii wyborczej pod wpływem emocji. Wybory parlamentarne w 2019 r. miały formę plebiscytu, odsunięcia partii rządzącej (PiS) od władzy.
Zauważa się, że w wyborach parlamentarnych w 2019 r. dominowały zarówno  logika zachowań ekonomicznych  (klasowych), jak i  logika zachowań kulturowych.  Jak zauważa Mirosława Marody, tradycyjna autoidentyfikacja w terminach lewica i prawica nie jest w stanie odzwierciedlić  (przewidzieć) zachowań wyborczych. Część badanych  w ogóle nie odnajduje się na wymiarze prawica–lewica. Jako lewicowcy definiują się przede wszystkim osoby dobrze zarabiające oraz należące do wyższych warstw (klas) społecznych. Osoby, które mówią, że mają lewicowe przekonania,  łączą liberalizm obyczajowy z liberalizmem ekonomicznym. Z kolei w wymiarze ekonomicznym konserwatyści mają  poglądy socjalne i liczą na pomoc państwa. Wyborcy lewicowi należą do najbardziej elitarnych. Marody twierdzi, że „wśród polityków lewicy więcej jest ludomanii niż samego ludu”.45  Zauważa się, że wyborców tradycyjnie lewicowych, dla których najważniejsza jest silna rola państwa w gospodarce i redystrybucji, łatwiej dziś znaleźć w obozie władzy (PiS) niż Lewicy. Zjawisko to Richard Rorty określał jako tzw. kotwica klasowa46  lub „szklany sufit”, brak możliwości utrzymania oraz  poszerzenia poparcia elektoratu wyborczego.47 W roku 2019 odsetek poparcia dla lewicy wśród właścicieli firm był znacznie wyższy niż wśród osób bezrobotnych. Elektorat Lewicy to głównie  klasa średnia (pracująca w sektorze publicznym), milenialsi i pokolenie Z (postmilenialsi) liberalna kulturowo. Klasa ludowa48 jest coraz bardziej konserwatywna i socjalna,  popiera partie prawicowe.  Lewica mimo  zainteresowania sprawami klasy ludowej nie potrafi stać się jej reprezentacją w żadnym sensie.  Na podstawie wyborów parlamentarnych  zarówno w 2015 r. jak i w 2019 r. zauważa się, że klucz do sukcesu wyborczego, wysoka  skuteczność polityczna to pozyskanie poparcia zarówno klasy średniej, jak i ludowej w tzw.   plebejskiej sferze publicznej.49  Trudne zadanie, które stoi przed lewicową koalicją, polega na tym, że jej naturalny rezerwuar ma poglądy bardziej umiarkowane niż lewicowo-liberalny rdzeń.50 Zmiany pokoleniowe mogą stanowić dużą szansę na wzrost kapitału wyborczego (kryterium relewancji)  Lewicy.51  
Radykalizm społeczny w Polsce (na ziemiach polskich)  był zazwyczaj bardziej umiarkowany niż na Zachodzie, z którego płynęły emancypacyjne idee. Jak zauważa Adam Leszczyński, „polscy jakobini byli mniej radykalni od francuskich, podobnie jak Lewica Razem w XXI w. ma mniej radykalne postulaty programowe od lewicy w Wielkiej Brytanii czy Francji”.52  Janusz Reykowski twierdzi, że wyobrażenia dotyczące pożądanej formy ładu społeczno-ekonomicznego Polaków, mają w dużym stopniu charakter lewicowy.  W Polsce istnieje silne zaplecze dla formacji lewicowej, ten stan rzeczy nie ma jednak politycznego przełożenia. 53

Bibliografia

Almond G., Verba S. (1963), The civic culture, Press Princeton, Princeton.  
Antoszewski A. (red), (2002), Demokratyzacja w III RP, Wydawnictwo UWr, Wrocław.
Antoszewski A., Herbut R. (red.), (1999), Encyklopedia Politologii; tom 3: Partie i Systemy Partyjne, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków.
Antoszewski A. (2012),  System polityczny RP, Wydawnictwo PWN, Warszawa.
Antoszewski A. (2016), Współczesne teorie demokracji, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa.
Barber B. (2007), Dżihad kontra Mcświat, Wydawnictwo Muza, Warszawa.
Bauman Z., Bauman I., Kostera M., Kociatkiewicz J. (2017), Zarządzanie w płynnej nowoczesności, Wydawnictwo Bęc Zmiana, Warszawa.
Beck U. (2012), Społeczeństwo światowego ryzyka. W poszukiwaniu utraconego bezpieczeństwa, Wydawnictwo  Scholar, Warszawa.  
Bendyk E. (2020),  Prof. Mirosława Marody o polskim banku gniewu,  „Polityka”, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1936522,1,prof-miroslawa-marody-o-polskim-banku-gniewu.read
Bendyk E. (2020), W Polsce czyli wszędzie. Rzecz o upadku i przyszłości świata,  Wydawnictwo Polityka, Warszawa.
Bobbio N. (1996),  Prawica i lewica, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Bourdieu P. (2006), Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, Wydawnictwo  Scholar, Warszawa.
Crouch C. (2015), Osobliwa nie-śmierć neoliberalizmu. Wydawnictwo UMK, Toruń.
Dybel P. (2015), Dylematy demokracji-kontekst polski, Wydawnictwo Universitas, Kraków.
Easton D.,  Gunnell  J., Stein M. (1995),  Regime and Discipline: Democracy and the Development of Political Science, University of Michigan Press, Michigan.
Eatwell R., Goodwin M. (2020), Narodowy populizm. Zamach na liberalną demokrację,  Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice.
Frase P. (2018), Cztery przyszłości. Wizje świata po kapitalizmie, Wydawnictwo PWN, Warszawa.
Fukuyama F. (2019), Tożsamość. Współczesna polityka tożsamościowa i walka o uznanie, Wydawnictwo Rebis, Poznań.
Gagatek W., Walecka K. (red.), (2017), Oblicza demokracji. Partie i systemy partyjne w ujęciu Petera Maira. Studia i Analizy, Ośrodek Myśli Politycznej – Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego, Kraków – Warszawa.
Grabowska M. (2004), Podział postkomunistyczny. Społeczne podstawy polityki w Polsce po 1989 roku,  Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Inglehart R., Norris P. (2009), Wzbierająca fala: równouprawnienie płci a zmiana kulturowa na świecie,  PIW, Warszawa.
Jabłoński A., Sobkowiak L. (red.), (1996),  Studia z teorii polityki, Wydawnictwo UWr, Wrocław.
Komunikat z badań CBOS. Nr 43/2019. Warszawa. Pobrane z: http://www.cbos.pl
Kopeć J., Pawłowska D. (2019),  Wyniki wyborów. Ci, którzy dawniej nie głosowali, w znacznej mierze poparli Lewicę. Analiza przepływów wyborców, „ Wyborcza”,  https://biqdata.wyborcza.pl/biqdata/7,159116,25315161,wyniki-wyborow-wyborcy-pis-znowu-staneli-za-pis-lewica-wziela.html
Kowalczyk K., Tomczak, Ł. (red.), (2007), Partie i system partyjny RP. Stan i perspektywy, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.
Krastev I., Holmes S. (2020), Światło które zgasło. Jak zachód zawiódł swoich wyznawców, Krytyka Polityczna, Warszawa.
Kuisz J. (2018), Koniec pokoleń podległości. Młodzi Polacy, liberalizm i przyszłość  państwa, Kultura Liberalna, Warszawa.
Leszczyński A. (2020), Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania,  Wydawnictwo WAB, Warszawa.
Lilla M. (2018), Koniec liberalizmu jaki znamy. Requiem dla polityki tożsamości, Kultura Liberalna, Warszawa.
Ładyka J. (2010), O kulturowej tożsamości lewicy w Polsce, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.
Mannheim K. (2008), Ideologia i utopia, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa.
Markowski R., Cześnik M., Kotnarowski M. (2015), Demokracja. Gospodarka. Polityka. Perspektywa polskiego wyborcy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Marody M. i inni (2019), Społeczeństwo na zakręcie. Zmiany postaw i wartości Polaków w latach 1990-2018, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Mouffe Ch. (2020), W obronie lewicowego populizmu, Krytyka Polityczna, Warszawa.
Piketty T. (2020), Capital and Ideology, Harvard University Press, Cambridge.
Prof. Chwedoruk: Młode pokolenie nie wie, co to lewicowość, (2015), Pobrane z: http://newsowi.pl/
Program wyborczy Koalicji Zjednoczona Lewica, Pobrane z:  https://lewica2019.pl/klub-parlamentarny
Raciborski J.(2019),  Zakrzepnięcie PiS i AntyPiS. Klasa ludowa kontra średnia, minimalne przepływy – analiza Raciborskiego, „Oko.press”,  https://oko.press/zakrzepniecie-pis-i-antypis-klasa-ludowa-kontra-srednia-minimalne-przeplywy-analiza-raciborskiego/  
Reykowski J. (red.), (2011),  Projekt dla Polski perspektywa lewicowa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Reykowski J. (2020), Rozczarowanie demokracją. Perspektywa psychologiczna, Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot.
Rogojsz Ł. (2020), Lwia część młodych Polaków to Partia Trudno Powiedzieć. "Wszystko jej jedno, czy żyje w systemie demokratycznym, czy nie", „Gazeta.pl”, https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114883,26569115,lwia-czesc-mlodych-polakow-to-partia-trudno-powiedziec-wszystko.html
Rorty R. (2010),  Spełnianie obietnicy naszego kraju. Myśl lewicowa w dwudziestowiecznej Ameryce, Wydawnictwo UMK, Toruń.
Sadura P., Sierakowski S. (2019),  Polityczny cynizm Polaków. Raport z badań socjologicznych.  Krytyka Polityczna, Warszawa.
Sandel M. (2020),Tyrania merytokracji. Co sie stało z dobrem wspólnym? Wydawnictwo PWN, Warszawa.
Skarżynska K. (2020), My Polacy. Portret psychologiczno społeczny Polaków z polityka w tle. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Skarżyńska K. (2019), Więcej „za demokracją” niż „za autorytaryzmem”. Prof. Skarżyńska o postawach Polaków, “Oko.press”,   https://oko.press/wiecej-glosowalo-za-demokracja-niz-za-autorytaryzmem/
Sondaż IPSOS dla TVP, TVN i Polsat (2019),     Wieś za PiS-em, mężczyźni za Konfederacją, czyli kto głosował na kogo,  Pobrane z:  https://www.newsweek.pl/  
Sowa J. (2011), Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Wydawnictwo Universitas, Kraków.
Srnicek N., Williams A. (2019), Wymyślając przyszłość. Postkapitalizm i świat bez pracy, Wydawnictwo UMK, Toruń.
Stiglitz J. (2020), Ludzie chcą zysku, nie wyzysku. Postępowy kapitalizm na czasy niezadowolenia, Wydawnictwo PWN, Warszawa.
Strauss W., Howe N. (1992), Generations. The history of America's future, 1584 to 2069, Harper Perennial, New York.
Sztompka P. (2005), Socjologia zmian społecznych, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Traverso E. (2020), Nowe oblicza faszyzmu, Wydawnictwo Książka i Prasa, Warszawa.
Tomczak Ł. (2012), Lewicowe partie polityczne w Polsce. Programy, organizacja, strategie, Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin.
Walzer M. (2018), Lewica. Stare błędy nowe wyzwania, Wydawnictwo Muza, Warszawa.
Williams A. (2015), Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z, “ New York Times”, https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html
Wojtasik W. (2012), Funkcje wyborów w III Rzeczypospolitej. Teoria i praktyka, Wydawnictwo UŚ, Katowice.
Wróblewski M. (2016), Hegemonia i władza. Filozofia polityczna Antonia Gramsciego i jej współczesne kontynuacje, Wydawnictwo UMK, Toruń.
Wyniki wyborów parlamentarnych. (2019).  Pobrane z: https://sejmsenat2019.pkw.gov.pl/
1 C. Crouch, Osobliwa nie-śmierć neoliberalizmu, Toruń 2015, s.35-36.
2 W. Wojtasik, Funkcje wyborów w III Rzeczypospolitej. Teoria i praktyka, Katowice 2012, s.124.
3 N. Bobbio, Prawica i lewica, Kraków 1996, s.25-35.
4 J. Ładyka, O kulturowej tożsamości lewicy w Polsce, Toruń 2010, s.5, 60-67.
5 Ł. Tomczak, Lewicowe partie polityczne w Polsce. Programy, organizacja, strategie, Szczecin 2012, s. 21-32.
6 J. Ładyka, O kulturowej tożsamości…, s.5, 60-67.
7 Ch. Mouffe, W obronie lewicowego populizmu, Warszawa 2020, S.16, 20
8 Szerzej M. Lilla, Koniec liberalizmu jaki znamy. Requiem dla polityki tożsamości, Warszawa 2018, F. Fukuyama, Tożsamość. Współczesna polityka tożsamościowa i walka o uznanie, Poznań 2019,  I. Krastev, S. Holmes, Światło które zgasło. Jak zachód zawiódł swoich wyznawców, Warszawa 2020, s. 14, 17, 107, 263, 288.
9 Szerzej J. Stiglitz, Ludzie chcą zysku, nie wyzysku. Postępowy kapitalizm na czasy niezadowolenia, Warszawa 2020,  M. Sandel, Tyrania merytokracji. Co sie stało z dobrem wspólnym? Warszawa 2020.
10 E. Traverso, Nowe oblicza faszyzmu, Warszawa 2020,   R. Eatwell, M. Goodwin, Narodowy populizm. Zamach na liberalną demokrację, Katowice 2020.
11 Zob. E. Bendyk, W Polsce czyli wszędzie. Rzecz o upadku i przyszłości świata, Warszawa 2020,
  P. Frase, Cztery przyszłości. Wizje świata po kapitalizmie, Warszawa 2018.
12 Szerzej: U. Beck, Społeczeństwo światowego ryzyka. W poszukiwaniu utraconego bezpieczeństwa, Warszawa 2012.  
13 A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Encyklopedia Politologii; tom 3: Partie i Systemy Partyjne, Kraków 1999, s. 15-96, 13-234.
14 D. Easton,  J. Gunnell  , M. Stein ,  Regime and Discipline: Democracy and the Development of Political Science,  Michigan 1995, s. 13-90, 145-260.  
15 Szerzej: G. Almond, S. Verba, The civic culture,  Princeton 1963.  
16 Zob. P. Sztompka, Socjologia zmian społecznych, Kraków 2005.
17 K. Mannheim, Ideologia i utopia, Warszawa 2008, s. 22-178.
18 Z. Bauman, I. Bauman, M. Kostera, J. Kociatkiewicz, Zarządzanie w płynnej nowoczesności, Warszawa 2017, s. 23-160.
19 N. Srnicek, A. Williams, Wymyślając przyszłość. Postkapitalizm i świat bez pracy, Toruń 2019, A. Williams, Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z, 18.09. 2015, “ New York Times”, https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html [dostęp: 23.12.2020].
20  Zob. W. Strauss, N. Howe, Generations. The history of America's future, 1584 to 2069, New York 1992.
21 N. Bobbio, Prawica i…,s.66.
22 A. Antoszewski,  System polityczny RP, Warszawa 2012, s.237-250, 272.
23 Wybory do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej 2019, Państwowa Komisja Wyborcza, https://sejmsenat2019.pkw.gov.pl/ [dostęp: 12.12.2020].
24 Program wyborczy Koalicji Zjednoczona Lewica, https://lewica2019.pl/klub-parlamentarny [dostęp: 11.11.2020].
25  Wieś za PiS-em, mężczyźni za Konfederacją, czyli kto głosował na kogo, 14.10.2019, „Newsweek”,     https://www.newsweek.pl/polska/polityka/wybory-parlamentarne-2019-kto-jak-glosowal/fq7ehjb [dostęp: 21.12.2020],   Komunikat z badań CBOS,  Czerwiec 2019,  Opinie i Diagnozy nr 43: Młodzież 2018, https://www.cbos.pl/PL/szukaj/szukaj.php [dostęp: 21.11.2020].  
26 J. Kopeć, D. Pawłowska,  Wyniki wyborów. Ci, którzy dawniej nie głosowali, w znacznej mierze poparli Lewicę. Analiza przepływów wyborców, 17.10.2019, „ Wyborcza”,   https://biqdata.wyborcza.pl/biqdata/7,159116,25315161,wyniki-wyborow-wyborcy-pis-znowu-staneli-za-pis-lewica-wziela.html [dostęp: 10.10.2020].
27 P. Sadura, S. Sierakowski,  Polityczny cynizm Polaków. Raport z badań socjologicznych,  Warszawa 2019.  
28 Ł. Rogojsz, Lwia część młodych Polaków to Partia Trudno Powiedzieć. "Wszystko jej jedno, czy żyje w systemie demokratycznym, czy nie",03.12.2020, „Gazeta.pl”, https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114883,26569115,lwia-czesc-mlodych-polakow-to-partia-trudno-powiedziec-wszystko.html [dostęp: 03.01.2021].
29 R. Markowski, M. Cześnik, M. Kotnarowski, Demokracja. Gospodarka. Polityka. Perspektywa polskiego wyborcy, Warszawa 2015, s.223.
30 J. Raciborski, Zakrzepnięcie PiS i AntyPiS. Klasa ludowa kontra średnia, minimalne przepływy – analiza Raciborskiego, 24.06.2019, „Oko.press”,  https://oko.press/zakrzepniecie-pis-i-antypis-klasa-ludowa-kontra-srednia-minimalne-przeplywy-analiza-raciborskiego/ [dostęp: 03.01.2021] , Zob. też:  T. Piketty, Capital and Ideology, Cambridge 2020.
31P. Sadura, S. Sierakowski,  Polityczny cynizm...,  
32 Wieś za PiS-em…,
33 K. Skarżyńska, Więcej „za demokracją” niż „za autorytaryzmem”. Prof. Skarżyńska o postawach Polaków, 07.12.2019, “Oko.press”,   https://oko.press/wiecej-glosowalo-za-demokracja-niz-za-autorytaryzmem/ [dostęp: 03.12.2020], Zob. też: K. Skarżyńska, My Polacy. Portret psychologiczno społeczny Polaków z polityka w tle, Warszawa 2020.
34 P. Mair, Rząd reprezentatywny versus rząd odpowiedzialny, [w:] Oblicza demokracji. Partie i systemy partyjne w ujęciu Petera Maira, Studia i Analizy, red. W. Gagatek, K. Walecka, Kraków – Warszawa 2017, s.361-367.
35 W. Jednaka, Wybory parlamentarne w latach 1989-2001, [w:] Demokratyzacja w III RP, red.                                A. Antoszewski, Wrocław 2002, s.73-75.
36 Szerzej: R. Inglehart, P. Norris, Wzbierająca fala: równouprawnienie płci a zmiana kulturowa na świecie, Warszawa 2009,   B. Barber, Dżihad kontra Mcświat, Warszawa 2007, J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Kraków 2011.
37 A. Antoszewski,  System polityczny…, s.237-250, 272,  R. Herbut, Podziały socjopolityczne, [w:] Studia z teorii polityki, red. A. Jabłoński,  L. Sobkowiak, Wrocław 1996, s.92-102,   M. Grabowska, Podział postkomunistyczny. Społeczne podstawy polityki w Polsce po 1989 roku, Warszawa 2004.
38 P. Dybel, Dylematy demokracji-kontekst polski, Kraków 2015, s.22.
39 Szerzej: Ł. Tomczak, Lewicowe partie...  oraz M. Walzer, Lewica. Stare błędy nowe wyzwania, Warszawa 2018.
40 Prof. Chwedoruk: Młode pokolenie nie wie, co to lewicowość, 01.12.2015, „Newsowi”, http://newsowi.pl/aktualnosci/1549-prof-chwedoruk-mlode-pokolenie-nie-wie-co-to-lewicowosc  [dostęp: 03.12.2019]
41 P. Sadura, S. Sierakowski,  Polityczny cynizm...,  
42 J. Kuisz, Koniec pokoleń podległości. Młodzi Polacy, liberalizm i przyszłość  państwa, Warszawa 2018, s.14-67, 92-150.
43 T. Godlewski, Lewica w polskim systemie partyjnym, [w:] Partie i system partyjny RP. Stan i perspektywy, red. K. Kowalczyk, Ł. Tomczak, Toruń 2007, s.77-79.
44 O   wzroście zainteresowania wartościami lewicowymi może świadczyć wysoka frekwencja wśród młodych w trakcie protestów tzw. Strajku Kobiet, przeciwko aborcji i klerykalizacji państwa. Do masowych  protestów doszło  w październiku i listopadzie 2020 roku.   
45 E. Bendyk, Prof. Mirosława Marody o polskim banku gniewu,  06.01.2020, „Polityka”, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1936522,1,prof-miroslawa-marody-o-polskim-banku-gniewu.read [dostęp: 03.10.2020] , zob. też: M. Marody i inni, Społeczeństwo na zakręcie. Zmiany postaw i wartości Polaków w latach 1990-2018, Warszawa 2019.
46 Zob. R. Rorty, Spełnianie obietnicy naszego kraju. Myśl lewicowa w dwudziestowiecznej Ameryce, Toruń  2010.
47 Podobny problem dotyczy  partii (koalicji) liberalnych np. Koalicja Obywatelska  
48 P. Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, Warszawa 2006.  Pierre Bourdieu wyróżnia klasę ludową, średnią i wyższą. Do klasy ludowej  nalezą; pracownicy fizyczni oraz usług, bezrobotni, spauperyzowani,  biedni,  słabo wykształceni, mieszkańcy wsi i małych miast.  
49 Zob. np.: M. Wróblewski, Hegemonia i władza. Filozofia polityczna Antonia Gramsciego i jej współczesne kontynuacje, Toruń 2016.
50  np. Chantal Mouffe, twierdzi, że szansą dla lewicy może być budowa ponad klasowych koalicji i sojuszy w poprzek podziałów klasowych, tzw.  wielo nurtowej formuły ideowej skupiającej zarówno,  klasę ludową i średnią; pracowników sektora publicznego, prekariat, bezrobotnych,  wykluczonych,  ruchy społeczne.
51 P. Sadura, S. Sierakowski,  Polityczny cynizm...,  
52 A. Leszczyński, Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania, Warszawa 2020, s.531.  
53 J. Reykowski (red.), Projekt dla Polski perspektywa lewicowa, Warszawa 2011,s.53,59,  J. Reykowski, Rozczarowanie demokracją. Perspektywa psychologiczna, Sopot 2020.

Czytany 1076 razy Ostatnio zmieniany poniedziałek, 01 listopad 2021 21:12