środa, 17 lipiec 2013 08:04

Olesia Tkachuk: Stany Zjednoczone - Izrael: porównanie wzajemnych relacji za administracji George’a W. Busha i administracji Baracka Obamy w kontekście procesu pokojowego

Oceń ten artykuł
(2 głosów)

israel-usgeopolityka  Olesia Tkachuk

Za czasów urzędowania G. W. Busha polityka zagraniczna USA miała jak najbardziej proizraelski charakter. Po dojściu do władzy B. Obamy we wzajemnych relacjach między Waszyngtonem a Jerozolimą dość często dochodziło jednak do krytycznych momentów.

Stosunki amerykańsko-izraelskie w XX w.

W okresie od zakończenia II wojny światowej do dnia dzisiejszego Bliski Wschód zajmuje jedno z ważniejszych miejsc na liście priorytetów amerykańskiej polityki zagranicznej. Dany fakt jest pochodną rozwoju interesów USA w tym regionie, zarówno w wymiarze politycznym, strategicznym jak i ekonomicznym, przy czym poszczególne cele Stanów Zjednoczonych są realizowane w ramach dwustronnych stosunków nawiązanych wyjątkowo szybko z większością państw tego obszaru, m.in. z Izraelem.

Sojusz z państwem żydowskim zajmuje przy tym szczególne miejsce w całej strukturze priorytetów amerykańskiej polityki zagranicznej. Stany Zjednoczone były pierwszym państwem, które de facto uznało Izrael (nastąpiło to 11 minut po ogłoszeniu powstania państwa żydowskiego w 1948 r.) [1]. Poczynając od końca lat 60. XX w. (a dokładniej od wojny 6-dniowej, mającej miejsce w dniach 5-10 czerwca 1967 r.) następowało stopniowe zacieśnianie wzajemnych relacji. Izrael stał się największym odbiorcą amerykańskiej broni oraz pozyskał silnego sojusznika w Radzie Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ). Ponadto, 31 listopada 1981 r. ministrowie obrony USA i Izraela podpisali memorandum o współpracy strategicznej przeciw zagrożeniom dla pokoju i bezpieczeństwa regionu, płynącym ze strony Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) i jego stronników wśród radykalnych sił arabskich. Kolejny bardzo istotny krok został wykonany w styczniu 1987 r. – wówczas Stany Zjednoczone nadały państwu Izrael status „ważnego sojusznika” spoza NATO [2].

Stosunki bilateralne w okresie urzędowania George’a W. Busha

Po objęciu stanowiska Prezydenta USA przez George’a W. Busha w styczniu 2001 r. wzajemne partnerstwo uległo dalszemu pogłębieniu. Wynikało to przede wszystkim z dobrych relacji między G. Bushem a nowo wybranym premierem Izraela Arielem Szaronem, które jeszcze bardziej zacieśniły się po tym, jak USA zwiększyły nacisk na prezydenta Autonomii Palestyńskiej Jasera Arafata, aby wymóc na nim zakończenie stosowania przemocy i terroru [3]. Dodatkowym czynnikiem pozytywnie wpływającym na wzajemne relacje było również oświadczenie George’a W. Busha z 2002 r., w którym wyraził przekonanie, że na Bliskim Wschodzie tak długo nie będzie pokoju, jak długo J. Arafat i jego współpracownicy będą znajdować się u steru władzy [4].

Ataki terrorystyczne na USA z 11 września 2001 r. jeszcze raz potwierdziły zbieżność interesów obu państw, a mianowicie podobne postrzeganie zagrożenia płynącego od islamskich terrorystów. Należy przy tym zwrócić uwagę na przyjętą przez George’a W. Busha 20 września 2002 r. Narodową Strategię Bezpieczeństwa, gdyż została ona bardzo pozytywnie odebrana w Izraelu. Wskazano w niej bowiem na możliwość rozpoczęcia ataku prewencyjnego oraz konieczność prowadzenia walki z terroryzmem, a także proliferacją broni masowego rażenia. Natomiast wśród celów podkreślono potrzebę szerzenia demokracji, ochrony interesu narodowego oraz sojuszników, nie wykluczając jednocześnie działań mających na celu zmianę reżimów w tzw. państwach zbójeckich [5]. W praktyce oznaczało to jednak wykorzystanie przez Izrael danego faktu dla „usprawiedliwienia” swoich działań, podejmowanych przeciwko Palestyńczykom (od tego momentu argument pt. „zagrożenie płynące ze strony terrorystów” stawiany przez Izraelczyków był wystarczający dla zaakceptowania przez opinię publiczną) [6].

Jeśli chodzi o sam konflikt izraelsko-palestyński, warto zwrócić uwagę na dwie inicjatywy podjęte przez administrację G. W. Busha. Pierwsza z nich to tzw. „mapa drogowa” – plan pokojowego rozwiązania konfliktu, opracowany przez Kwartet bliskowschodni [7] oraz zaprezentowany w czerwcu 2002 r. przez Prezydenta USA. Zawierała ona szereg warunków, które Izraelczycy i Palestyńczycy musieliby spełniać w ciągu 3 lat, żeby doprowadzić do utworzenia państwa palestyńskiego, utrzymującego pokojowe relacje z Izraelem. Przede wszystkim inicjatywa ta zobowiązywała oba państwa do podjęcia natychmiastowych kroków w celu położenia kresu przemocy oraz stworzenia warunków dla trwałego pokoju. Pierwszym krokiem miała być demokratyzacja stosunków politycznych w Palestynie, a dokładniej, jak już było wspomniane powyżej, odsunięcie od władzy niechętnie nastawionego do zawarcia pokoju J. Arafata. Od Izraela domagano się z kolei zaprzestania rozbudowy żydowskich osiedli na terytoriach palestyńskich. Szczegóły tej koncepcji USA zaprezentowały 30 kwietnia 2003 r., po tym jak 19 marca J. Arafat powołał na stanowisko premiera Autonomii Palestyńskiej Mahmuda Abbasa [8].

Warto zauważyć, że „mapa drogowa” nie zawierała konkretnego planu „budowy” pokoju i była przez niektórych ekspertów postrzegana raczej jako porozumienie o zawieszeniu broni. Niemniej jednak strony konfliktu nie zdołały zrealizować nawet jej pierwszej fazy, w wyniku czego już latem 2003 r. inicjatywa upadła.

Nie zmieniło to jednak pozytywnych relacji między Stanami Zjednoczonymi a Izraelem. W następnych latach doszło nawet do ich dalszego wzmocnienia, czego potwierdzeniem było chociażby udzielenie przez Waszyngton mocnego poparcia dla Tel Awiwu oraz zablokowanie rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ, potępiającej izraelski atak rakietowy w Gazie z 22 marca 2004 r., w którym zginął duchowy przywódca Hamasu Szejk Ahmed Yassin [9].

Drugą inicjatywą George’a W. Busha wobec konfliktu izraelsko-palestyńskiego było zwołanie 27 listopada 2007 r. w Annapolis konferencji międzynarodowej, poświęconej tematyce bliskowschodniej. Początkowo uważano, że ożywi ona proces pokojowy. Przekonanie takie wynikało z faktu osiągnięcia przez premiera Izraela Ehuda Olmerta i prezydenta Autonomii Palestyńskiej M. Abbasa „wspólnego porozumienia”, w którym udzielili zgody na rozpoczęcie w dobrej wierze dwustronnych negocjacji w celu zawarcia do końca 2008 r. traktatu pokojowego. Strony konfliktu zgodziły się również na natychmiastowe wdrożenie w życie zobowiązań podjętych w ramach „mapy drogowej” uzgadniając przy tym, że USA będą monitorować i oceniać postępy w realizacji tych postanowień przez obie strony [10]. Jednak po dokładnym przeanalizowaniu porozumienia okazało się, że nie przyniesie ono oczekiwanych rezultatów, gdyż zawiera dużo „ogólników oraz wzniosłych intencji”, których obie strony nie miały zamiaru realizować. Nic dziwnego, że konferencja w Annapolis przez niektórych ekspertów została uznana jako „zawarcie pokoju przed kamerami” [11].

Ponadto kryzys dotyczący realizacji postanowień przyjętych na konferencji w Annapolis pogłębiły także operacje militarne Izraela przeprowadzone w grudniu 2008 r. przeciw Hamasowi w Strefie Gazy [12]. W stosunku do nich 8 stycznia 2009 r. RB ONZ przyjęła rezolucję nr 1860 o zawieszeniu broni (Stany Zjednoczone wstrzymały się od głosowania, domagając się tym samym umieszczenia w niej „postanowień uniemożliwiających Hamasowi odbudowę potencjału militarnego” [13]).

Podsumowując, ostatni rok urzędowania George’a W. Busha nie przyniósł istotnych efektów, mających wpływ na pokojowe rozwiązanie konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Jednak z pewnością można stwierdzić, że był to jeden z prezydentów Stanów Zjednoczonych, którego polityka zagraniczna miała jak najbardziej proizraelski charakter. Widać to także na przykładzie podobnego podejścia obu państw do programu nuklearnego Iranu, w szczególności po zaliczeniu tego państwa przez George’a W. Busha w swoim przemówieniu z 29 stycznia 2002 r. do „osi zła”, obok Iraku i Korei Północnej [14].

Stosunki bilateralne w czasie urzędowania Baracka Obamy

Zdecydowanie inną koncepcję mającą na celu ustanowienie stabilizacji na Bliskim Wschodzie, a tym samym rozwiązanie konfliktu izraelsko-palestyńskiego, przyjął B. Obama, który w 2009 r. objął stanowisko Prezydenta USA. Polegała ona bowiem na aktywnym wykorzystaniu soft power, dyplomacji oraz kompromisu, co w sposób wyraźny różniło się od metod stosowanych przez jego poprzednika.

Symbolem nowego podejścia USA do świata muzułmańskiego oraz konfliktu izraelsko-palestyńskiego stało się tzw. „przemówienie kairskie”, wygłoszone 4 czerwca 2009 r. przez nowego Prezydenta Stanów Zjednoczonych. B. Obama wzywał w nim do odnowienia stosunków między USA a światem islamu oraz do wspólnego podjęcia walki z ekstremizmem. Podkreślał także, że jego podejście do stosunków z krajami muzułmańskimi będzie wyraźnie różnić się od podejścia administracji George’a W. Busha, który dążył do rozpowszechniania zachodnich wartości w świecie arabskim. Obecny prezydent USA zgodził się, że Amerykanie nie mogą i nie powinni narzucać swoich wartości państwom, które mają absolutnie inną historię oraz kulturę [15].

„Kairskie przemówienie” wskazywało również nową wizję praktycznych kroków, zmierzających do całkowitej stabilizacji w regionie. Zgodnie z nią za jeden z głównych priorytetów amerykańskiej polityki zagranicznej w najbliższej perspektywie uznano odnowienie palestyńsko-izraelskich rozmów pokojowych, które miałyby doprowadzić do zakończenia konfliktu oraz, w ostateczności, do proklamowania niepodległego państwa palestyńskiego [16]. Postulat ten został w dość krytyczny sposób odebrany przez Benjamina Netanjahu, który 10 lutego 2009 r. po raz drugi objął stanowisko premiera Izraela. Pod naciskiem USA zmienił on jednak swoje stanowisko oraz ogłosił gotowość do udzielenia zgody na stworzenie państwa palestyńskiego przy określonych warunkach. Palestyńczycy mieli nie tylko uznać Izrael, lecz także zaakceptować go jako narodowe państwo ludności żydowskiej. Potwierdził także swoje pryncypialne stanowisko wobec Jerozolimy, mówiąc, że jest ona stolicą narodu żydowskiego i nigdy nie będzie podzielona [17].

Fundamentalne znaczenie dla dalszego rozwoju stosunków między USA, Izraelem oraz Autonomią Palestyńską miała również zmiana podejścia nowej administracji USA do działalności osiedleńczej Izraela. B. Obama zajął bardzo zdecydowane stanowisko w tej sprawie oraz zażądał całkowitego wstrzymania dalszej realizacji projektów osadnictwa. Nie wpłynęło to jednak w istotny sposób na politykę Izraela, gdyż już w marcu 2010 r. została przyjęta decyzja o wybudowaniu 1,6 tys. nowych domów we Wschodniej Jerozolimie [18].

Zmiana we wzajemnych stosunkach, która na krótki moment czasu doprowadziła do polepszenia amerykańsko-izraelskich relacji, nastąpiła po tym, jak Sekretarz Stanu USA Hillary Clinton 20 sierpnia 2010 r. wezwała Izrael oraz Palestynę do wznowienia bezpośrednich negocjacji, mających na celu rozwiązanie konfliktu. Rozpoczęły się one 2 września, ale bardzo szybko utknęły w martwym punkcie. Problem pojawił się przy omawianiu działalności osadniczej państwa izraelskiego. Zarówno B. Obama, jak i M. Abbas domagali się całkowitego zaprzestania budowy przez Izraelczyków nowych osiedli oraz przedłużenia, przyjętego 25 listopada 2009 r., 10-miesięcznego planu wstrzymania działalności osiedleńczej na Zachodnim Brzegu Jordanu, który wygasał 26 września 2010 r. Władze izraelskie znowu nie zgodziły się na te postulaty i już 15 października ogłosiły projekt wybudowania nowych 238 domów we Wschodniej Jerozolimie [19].

Takie zachowanie Izraela pogorszyło stosunki z Autonomią Palestyńską, a przede wszystkim ze Stanami Zjednoczonymi, co można było zauważyć w wygłoszonym przez B. Obamę 19 maja 2011 r. w Departamencie Stanu USA przemówieniu. Wezwał on wówczas obie strony konfliktu do podjęcia negocjacji pokojowych, a następnie zaprezentował propozycję utworzenia państwa palestyńskiego w granicach z 1967 r. [20].

Stosunki między USA a Izraelem uległy dalszemu skomplikowaniu po „arabskiej wiośnie”, a dokładniej po zaprzestaniu udzielania wsparcia przez Waszyngton prezydentowi Egiptu Hosni Mubaraku (pierwsza połowa 2011 r.), który od lat był stronnikiem Izraela, oraz objęciu władzy w Egipcie przez Najwyższą Radę Wojskową. Wtedy dla Izraela pojawiły się nowe zagrożenia, a mianowicie „szybki wzrost roli islamistów na egipskiej scenie politycznej, większe otwarcie Kairu na aktorów wrogich Izraelowi takich, jak Iran i Hamas oraz rosnąca anarchizacja przyległego do Izraela półwyspu Synaj” [21]. W odróżnieniu od Izraela, Stany Zjednoczone poparły przemiany polityczno-gospodarcze w regionie w celu skutecznego przeprowadzenia reform demokratycznych [22].

Co więcej, dały o sobie znać również inne obszary, w których coraz częściej pojawiały się różnice zdań u przywódców obu państw. Po raz pierwszy została poruszona kwestia izraelskiej broni nuklearnej. Tel Awiw został wezwany do ujawnienia informacji na temat swojego arsenału jądrowego oraz do jego zlikwidowania. Ponadto podczas spotkania z premierem Izraela prezydent USA odmówił udzielenia Izraelczykom „zielonego światła” na użycie siły wobec Iranu, a nawet na groźbę jej użycia. Nie zmieniło to jednak polityki B. Netanjahu, który był przeciwnikiem stosowania przez państwa zachodnie (w tym USA) metod dyplomatycznych i różnego typu sankcji oraz wymagał wyznaczenia dla Teheranu „czerwonej linii”, przekroczenie której oznaczałoby rozpoczęcie interwencji zbrojnej [23]. Widząc ugruntowaną pozycję Stanów Zjednoczonych oraz przekonując się, że atakowi na Iran jest przeciwne nie tylko społeczeństwo, lecz także izraelscy ministrowie oraz nawet najbliżsi jego doradcy, B. Netanjahu pod koniec października 2012 r. złagodził swoją politykę wobec programu nuklearnego Iranu oraz zajął się wewnętrznymi sprawami Izraela, a mianowicie przygotowaniem się do przedterminowych wyborów parlamentarnych [24]. Ich wynik mógł wpłynąć na zmianę polityki zagranicznej Izraela zarówno wobec procesu pokojowego, jak programu nuklearnego Iranu.

Podsumowując analizę amerykańskiej polityki zagranicznej wobec Izraela oraz samego konfliktu izraelsko-palestyńskiego, realizowaną przez B. Obamę, można z pewnością stwierdzić, że stosunki między USA oraz Izraelem w tym okresie charakteryzowały się wyraźnym ochłodzeniem. Często dochodziło do krytyki działań podejmowanych przez jedno bądź drugie państwo. B. Obama za jeden ze swoich głównych priorytetów polityki zagranicznej uznał konieczność doprowadzenia do rozwiązania konfliktu izraelsko-arabskiego, jednak jego starania tylko jeszcze bardziej odsunęły w czasie możliwość wznowienia rozmów pokojowych między Izraelem a Autonomią Palestyńską, zwłaszcza po jej przyjęciu w październiku 2011 r. do grona państw członkowskich UNESCO a następnie nadaniu w listopadzie 2012 r. statusu „nieczłonkowskiego państwa-obserwatora” ONZ [25].

Jak można zauważyć, wznowienie izraelsko-palestyńskich rozmów pokojowych, a tym bardziej rozwiązanie tego konfliktu, jest w obecnej sytuacji bardzo trudne. Aktualnie obie strony są do siebie bardzo negatywnie nastawione, czyli można stwierdzić, że proces pokojowy znajduje sie na tym samym etapie, co 11 lat temu. Dlatego złagodzenie napięć w stosunkach między Izraelem a Autonomią Palestyńską oraz doprowadzenie ich do wspólnych rozmów pozostaje jednym z głównych zadań B. Obamy w drugiej kadencji. Jego pierwszą wizytę jako prezydenta USA w Izraelu, mającą miejsce 20 marca 2013 r., można uznać za podstawowy krok w tym kierunku.

Porównując politykę wobec Izraela realizowaną przez administrację republikanina George’a W. Busha oraz przez administrację demokraty B. Obamy, możemy stwierdzić, że ich podejścia kładły nacisk na odmienne aspekty amerykańsko-izraelskiej współpracy. Jeżeli George W. Bush stawiał na pierwszym miejscu strategiczne partnerstwo z Izraelem jako sojusznikiem, to B. Obama skupił się przede wszystkim na rozwiązaniu konfliktu izraelsko-palestyńskiego, często doprowadzając tym samym do ochłodzenia relacji między Stanami Zjednoczonymi a Izraelem.

Tekst pochodzi z nr 1/2013 Biuletynu Analiz CIM
Cały numer czasopisma do pobrania TUTAJ.
Fot. jerrybishop.wordpress.com

Przypisy:
1 M. G. Bard, Roots of the U.S.-Israel Relationship, znalezione w: http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/roots_of_US-Israel.html dnia 25.03.2013.
2 M. G. Bard, U.S.-Israel Relations: A Special Alliance, znalezione w: http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/special.html dnia 25.03.2013.
3 D. E. Sanger, Bush Criticizes Arafat on Terrorism, August 25, 2001, znalezione w: http://www.nytimes.com/2001/08/25/world/bush-criticizes-arafat-on-terrorism.html dnia 25.03.2013.
4 President Bush Calls for New Palestinian Leadership, June 24, 2002, znalezione w: http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/06/20020624-3.html dnia 13.02.2013.
5 P. Sasnal, „Polityka Stanów Zjednoczonych wobec aktorów w konflikcie arabsko-izraelskim. Między Bushem a Obamą”, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych 2009, nr 12, s. 8-9.
6 T. Grant, A. Woods, Zamachy w USA – terroryzm pomaga reakcji, September 11, 2001, znalezione w: http://www.marxist.com/zamachy-usa-terroryzm.htm dnia 25.03.2013.
7 Kwartet bliskowschodni zajmuje się mediacją w konflikcie bliskowschodnim. W jego skład wchodzą przedstawiciele: ONZ, USA, UE i Rosji – por. S. Otterman, Middle East: The Road Map to Peace, February 7, 2005, znalezione w: http://www.cfr.org/middle-east/middle-east-road-map-peace/p7738 dnia 14.02.2013.
8 S. Otterman, Middle East...
9 Stosunki dwustronne USA-Izrael, 7 września 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,USA,stosunki_dwustronne,Izrael dnia 25.03.2013.
10 The Annapolis Conference, November 27, 2007, znalezione w: http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern+History/Historic+Events/The+Annapolis+Conference+27-Nov-2007.htm dnia 15.02.2013.
11 M. Qandil, Miraże porozumienia i ucieczka od pokoju, grudzień 2007, znalezione w: http://www.monde-diplomatique.pl/LMD22/index.php?id=3 dnia 15.02.2013.
12 Wzrost napięcia w Strefie Gazy, 11 listopada 2012, znalezione w: http://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/5413?t=Wzrost-napiecia-w-Strefie-Gazy dnia 25.03.2013.
13 Stosunki dwustronne USA-Izrael...
14 B. Klimczyk, Stanowisko USA wobec realnego konfliktu izraelsko – irańskiego, 6 listopada 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.pl/stanowisko-usa-wobec-realnego-konfliktu-izraelsko-%E2%80%93-ira%C5%84skiego dnia 16.02.2013.
15 M. Górnicka, Przemówienie Baracka Obamy w Kairze: Nowy początek, otwarcie na świat islamu, 5 czerwca 2009, znalezione w: http://www.psz.pl/tekst-20567/Przemowienie-Baracka-Obamy-w-Kairze-Nowy-poczatek-otwarcie-na-swiat-islamu dnia 17.02.2013.
16 Ibidem.
17 B. Rubin, Prime Minister Netanyahu’s Speech: Why There’s No Peace, How Peace Can be Achieved, June 15, 2009, znalezione w: http://rubinreports.blogspot.com/2009/06/prime-minister-netanyahus-speech-why.html dnia 17.02.2013.
18 E. Atłasik, Szansa dla Palestyny?, 21 czerwca 2011, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.pl/szansa-dla-palestyny dnia 18.02.2013.
19 Stosunki dwustronne USA-Izrael...
20 Merkel popiera propozycje Obamy ws. Bliskiego Wschodu, 20 maja 2012, znalezione w: http://wiadomosci.onet.pl/swiat/merkel-popiera-propozycje-obamy-ws-bliskiego-wscho,1,4337538,wiadomosc.html dnia 18.02.2013.
21 Stosunki dwustronne Egipt-Izrael, 21 grudnia 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Egipt,stosunki_dwustronne,Izrael dnia 18.02.2013.
22 M. Górnicka, Przemówienie Baracka Obamy w Kairze...
23 Izrael-USA: Waszyngton studzi zapędy sojusznika w kwestii Iranu, 7 września 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1374,Izrael-USA_Waszyngton_studzi_zapedy_sojusznika_w_kwestii_Iranu dnia 19.02.2013.
24 Izrael: Parlament zdecydował o samorozwiązaniu, 16 października 2012, znalezione w: http://swiat.newsweek.pl/izrael--parlament-zdecydowal-o-samorozwiazaniu,97215,1,1.html dnia 19.02.2013.
25 Państwowy status Palestyny w ONZ i izraelska reakcja osadnicza, 27 grudnia 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1450,Panstwowy_status_Palestyny_w_ONZ_i_izraelska_reakcja_osadnicza_?_q_and_a dnia 20.02.2013.


Bibliografia:
Atłasik Ewelina, Szansa dla Palestyny?, 21 czerwca 2011, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.pl/szansa-dla-palestyny dnia 18.02.2013.
Bard Mitchell G., Roots of the U.S.-Israel Relationship, znalezione w: http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/roots_of_US-Israel.html dnia 25.03.2013.
Bard Mitchell G., U.S.-Israel Relations: A Special Alliance, znalezione w: http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/US-Israel/special.html dnia 25.03.2013.
Górnicka Magdalena, Przemówienie Baracka Obamy w Kairze: Nowy początek, otwarcie na świat islamu, 5 czerwca 2009, znalezione w: http://www.psz.pl/tekst-20567/Przemowienie-Baracka-Obamy-w-Kairze-Nowy-poczatek-otwarcie-na-swiat-islamu dnia 17.02.2013.
Grant Ted, Woods Alan, Zamachy w USA – terroryzm pamaga reakcji, September 11, 2001, znalezione w: http://www.marxist.com/zamachy-usa-terroryzm.htm dnia 25.03.2013.
Izrael: Parlament zdecydował o samorozwiązaniu, 16 października 2012, znalezione w: http://swiat.newsweek.pl/izrael--parlament-zdecydowal-o-samorozwiazaniu,97215,1,1.html dnia 19.02.2013.
Izrael-USA: Waszyngton studzi zapędy sojusznika w kwestii Iranu, 7 września 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1374,Izrael-USA_Waszyngton_studzi_zapedy_sojusznika_w_kwestii_Iranu dnia 19.02.2013.
Klimczyk Bartek, Stanowisko USA wobec realnego konfliktu izraelsko – irańskiego, 6 listopada 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.pl/stanowisko-usa-wobec-realnego-konfliktu-izraelsko-%E2%80%93-ira%C5%84skiego dnia 16.02.2013.
Merkel popiera propozycje Obamy ws. Bliskiego Wschodu, 20 maja 2012, znalezione w: http://wiadomosci.onet.pl/swiat/merkel-popiera-propozycje-obamy-ws-bliskiego-wscho,1,4337538,wiadomosc.html dnia 18.02.2013.
Otterman Sharon, Middle East: The Road Map to Peace, February 7, 2005, znalezione w: http://www.cfr.org/middle-east/middle-east-road-map-peace/p7738 dnia 14.02.2013.
Państwowy status Palestyny w ONZ i izraelska reakcja osadnicza, 27 grudnia 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/artykul,1450,Panstwowy_status_Palestyny_w_ONZ_i_izraelska_reakcja_osadnicza_?_q_and_a dnia 20.02.2013.
President Bush Calls for New Palestinian Leadership, June 24, 2002, znalezione w: http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/06/20020624-3.html dnia 13.02.2013.
Qandil Magda, Miraże porozumienia i ucieczka od pokoju, grudzień 2007, znalezione w: http://www.monde-diplomatique.pl/LMD22/index.php?id=3 dnia 15.02.2013.
Rubin Barry, Prime Minister Netanyahu’s Speech: Why There’s No Peace, How Peace Can be Achieved, June 15, 2009, znalezione w: http://rubinreports.blogspot.com/2009/06/prime-minister-netanyahus-speech-why.html dnia 17.02.2013.
Sanger David E., Bush Criticizes Arafat on Terrorism, August 25, 2001, znalezione w: http://www.nytimes.com/2001/08/25/world/bush-criticizes-arafat-on-terrorism.html dnia 25.03.2013.
Sasnal Patrycja, „Polityka Stanów Zjednoczonych wobec aktorów w konflikcie arabsko-izraelskim. Między Bushem a Obamą”, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych 2009, nr 12, s. 8-9.
Stosunki dwustronne Egipt-Izrael, 21 grudnia 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,Egipt,stosunki_dwustronne,Izrael dnia 18.02.2013.
Stosunki dwustronne USA-Izrael, 7 września 2012, znalezione w: http://www.stosunkimiedzynarodowe.info/kraj,USA,stosunki_dwustronne,Izrael dnia10.02.2013.
The Annapolis Conference, November 27, 2007, znalezione w: http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern+History/Historic+Events/The+Annapolis+Conference+27-Nov-2007.htm dnia 15.02.2013.
Wzrost napięcia w Strefie Gazy, 11 listopada 2012, znalezione w: http://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/5413?t=Wzrost-napiecia-w-Strefie-Gazy dnia 25.03.2013.

Czytany 10475 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04