czwartek, 31 styczeń 2013 07:40

Gaz ziemny jako element bezpieczeństwa energetycznego Unii Europejskiej

Oceń ten artykuł
(1 głos)

gazgeopolityka  Piotr Stępiński

Unijna polityka energetyczna opiera się na trzech podstawowych celach: bezpieczeństwo dostaw poprzez ich dywersyfikacje, konkurencyjność oraz zwiększenie udziału alternatywnych źródeł energii. Ich wypracowanie nie należało do najłatwiejszych i podyktowane było faktem rosnącej zależności od rosyjskich surowców. Formułowanie przez Putina polityki zagranicznej Kremla na bazie surowców energetycznych miało się przyczynić do odbudowania mocarstwowej pozycji Rosji.

Założenia polityki energetycznej Unii Europejskiej

Kwestie energetyczne znajdowały swoje odzwierciedlenie od samego początku działań integracyjnych w powojennej Europie. Problem bezpieczeństwa energetycznego został dostrzeżony z momentem wybuchu kryzysu naftowego z lat 1973-1974. Wówczas to przyjęto wiele dokumentów mających na celu określenie sposobu działań podczas przerw w dostawach energii, a także koordynacji inwestycji oraz eksportu i importu ropy oraz gazu.

Rada Wspólnot Europejskich przyjęła strategię i wyznaczyła nowe cele polityki energetycznej do 1985 roku.[1] Prognozowała ona spadek zależności importu ropy z 63% do 50%. Co więcej, w 1983 r. Rada stwierdziła, że w gestii Komisji jest opracowanie wspólnych celów polityki energetycznej. Kolejnym etapem w kształtowaniu polityki energetycznej stało się przyjęcie w 1986 r. Jednolitego Aktu Europejskiego, gdzie w ramach założeń Wspólnotowej Polityki Ochrony Środowiska znalazł się zapis o potrzebie "ostrożnego i racjonalnego wykorzystania zasobów naturalnych”. [2] Zaznaczono także, iż "działania Wspólnoty w dziedzinie środowiska naturalnego nie mogą ingerować w politykę narodową państw członkowskich dotyczącą eksploatacji zasobów energetycznych.” [3]

W podpisanym w 1992 r. traktacie z Maastricht nie dodano osobnego tytułu, który by skupiał kwestie energetyczne. Jedynie regulował politykę wspólnotową w kwestii transportu i rozwoju infrastruktury – sieci transeuropejskich (w sferze energetyki i transportu). Co oznaczało w konsekwencji, iż Komisji przyznano uprawnienia w kwestii decydowania o priorytetowości projektów oraz ich dofinansowaniu w ramach polityki kohezji.[4] Następnym działaniem zmierzającym w stronę liberalizacji sektora energetycznego był raport poświęcony wewnętrznemu rynkowi energii. [5] Dokument Komisji stał się podstawą do rozpoczęcia dalszych prac nad pakietem legislacyjnym liberalizującym rynek czego wynikiem jest tzw. Pierwszy Pakiet Energetyczny. W jego ramach przyjęto dwie dyrektywy dotyczące rynku gazu (1996) i elektryczności (1998) [6] otwierające drogę w kierunku wolnej konkurencji. Według Tomasza Młynarskiego tzw. Drugi Pakiet Energetyczny podpisany w 2003 roku znacznie pogłębiał zakres liberalizacji krajowych rynków. [7]

Parlament Europejski i Rada UE przyjęła dyrektywę w sprawie wspólnych zasad dla wewnętrznego rynku gazu ziemnego 2003/55/WE (uchylając dyrektywę 98/30/WE) [8]. Wprowadziła m. in. obowiązek wydzielenia operatora systemu przesyłowego, tak aby właściciel gazociągu nie mógł być jednocześnie właścicielem gazu, a także zobowiązała go do transportu surowca każdej spółki gazowej, która się o to do niego zwróci. [9] Rok później 26 kwietnia Rada przyjęła dyrektywę 2004/67/WE dotyczącą środków zapewniających bezpieczeństwo dostaw gazu ziemnego. Ma ona na celu zapewnienie adekwatnego poziomu bezpieczeństwa dostaw gazu. W artykule 5. dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do przekazywania sprawozdań z sytuacji na krajowych rynkach gazu, co pozwoli wypełnić funkcję (art. 6) monitorującą Komisji Europejskiej nad rynkiem wspólnotowym i zaleca stosowanie zasady solidarności w sytuacjach kryzysowych (powołana została specjalna Grupa Koordynacyjna ds. Gazu) [10] 8 marca 2006 roku Komisja Europejska opublikowała Zieloną Księgę poświęconą stworzenia wspólnej europejskiej polityki energetycznej, w której apelowała do znajdowania nowych źródeł energii. [11]

Zgodnie z obowiązującym od 1 lipca 2007 r. drugim pakietem liberalizacyjnym, wprowadzono tzw. zasadę TPA (Third Party Access). Polega ona na tym iż, odbiorcy końcowi mają swobodę wyboru sprzedawcy energii, który oferuje konkurencyjne warunki, nadal korzystając z sieci przesyłowej i dystrybucyjnej dotychczasowego Operatora Systemu Przesyłowego. [12]

W celu zagwarantowania krótkoterminowego bezpieczeństwa dostaw energii zgłoszono dwie propozycje: jedna odnosząca się do ropy naftowej, druga natomiast do gazu ziemnego. Pierwsze z rozwiązań zostało przyjęte we wrześniu 2009 r. w ramach dyrektywy 2009/119/WE, w której nałożono na państwa członkowskie obowiązek utrzymania całkowitych zapasów ropy naftowej odpowiadających 90 dniom średniego dziennego przywozu netto lub 61 dniom średniego dziennego zużycia krajowego, w zależności od tego, która wartość jest wyższa.[13] Stan ten należy osiągnąć z dniem wejścia ów dyrektywy czyli najpóźniej do 31 grudnia 2012 r.

Po przyjęciu Traktatu lizbońskiego można zaobserwować widoczny progres w kształtowaniu zasad bezpieczeństwa dostaw energii. W ramach zapisów traktatowych wytworzono mechanizmy w sytuacjach kryzysowych opartych na wzajemnej solidarności co ma istotny wymiar dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej.[14]

Pomimo starań KE rynki energetyczne zachowały w dużej mierze swój narodowy charakter narodowy, a główną rolę odgrywają wielkie koncerny. Jak zauważa Buras dochodzi do pewnego paradoksu, formalnie liberalizacja rynku energetycznego nie została poparta dostosowaniem infrastruktury, doszło jednak do koncentracji rynku europejskiego.[15]

W efekcie prowadzonych fuzji "gigantów”, takich jak EON, EDF czy RWE, w znaczny sposób poszerzyły one obszar swej aktywności na rynkach zagranicznych.[16] Oczywistym jest, iż możliwość dopuszczenia na rynek nowego gracza nie leży w żadnym stopniu w interesie z żadnych z wymienionych spółek czego przykładem jest silny opór Niemiec, Francji oraz Rosji na postanowienia tzw. Trzeciego pakietu energetycznego. Zawierał on projekt, w ramach którego zapewniono większą konkurencję poprzez pozbycie się sieci przesyłowych należących do koncernów dostarczających energię. W praktyce oznaczałoby to podział firm energetycznych i oddzielenie produkcji energii od jej dystrybucji.[17] Przyjęcie pakietu w kwietniu 2009 r. wprowadziło m.in. podział produkcji i przesyłu, wzmocnienie krajowych organów regulacyjnych, wzmocnienie europejskich organów koordynacyjnychAgencja ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki (ACER), z siedzibą w Słowenii oraz Europejską Sieć Operatorów Systemów Przesyłowych Energii Elektrycznej/Gazu (ENTSO- E/G).

Kwestią sporną okazał się zapis art. 7 dyrektywy Parlamentu i Rady 2009/72/EC, który nakłada obostrzenia, zgodnie z którymi firma chcąca inwestować w infrastrukturę przesyłową na rynku europejskim powinna respektować unijne regulacje odnośnie dostaw i przesyłu (tzw. klauzula państwa trzeciego, czyli tzw. klauzula Gazpromu). Oznaczałoby to, że Rosja musiałaby dopuścić firmy zewnętrzne do swoich źródeł, na co nie ma woli politycznej.[18]

Interesującym i istotnym pomysłem w kształtowaniu wspólnego wspólnotowego rynku energii jest inicjatywa utworzenia Europejskiej Wspólnoty Energetycznejzgłoszona 5 maja 2010 r. przez ówczesnego przewodniczącego PE Jerzego Buzka oraz byłego szefa KE Jacquesa Delorsa. Miałaby ona „realizować zdecydowaną i skuteczną wspólną politykę energetyczną. Najważniejsze kroki może, a w razie konieczności powinna na początek podjąć kluczowa grupa oddanych sprawie państw członkowskich. Krajów, które mogą wykorzystać wzmocnioną współpracę do poczynienia postępów w tej kwestii. Nadszedł czas na podjęcie takich kroków.” [19] Takie podejście oznaczałoby nadanie UE statusu jednego konsumenta – podmiotu negocjacyjnego.

Formalnym efektem dynamizacji budowy wspólnego rynku energetycznego UE było przyjęcie przez Parlament Europejski Rozporządzenia o bezpieczeństwie dostaw gazu nr 994/2010.[20] W założeniu ma podzielić kompetencje, wprowadzając jednocześnie trójpoziomowość w kwestii odpowiedzialności za bezpieczeństwo dostaw pomiędzy: przedsiębiorstwa gazowe, kraje członkowskie działające przy użyciu wyznaczonych przez siebie organów, Komisję Europejską. W celu ułatwienia koordynacji środków dotyczących bezpieczeństwa dostaw gazu powołuje się Grupę Koordynacyjną ds. gazu – organ konsultacyjny działający przy Komisji Europejskiej (art. 12). W artykule 6. rozporządzenie kładzie nacisk na to, iż do 3 grudnia 2014r. w przypadku zakłóceń w funkcjonowaniu największej pojedynczej infrastruktury gazowniczej pozostała infrastruktura posiada zdolność dostarczania ilości gazu niezbędnej do zaspokojenia całkowitego zapotrzebowania na gaz na obszarze analizowanym w dniu nadzwyczajnie wysokiego zapotrzebowania na gaz występującego z prawdopodobieństwem statystycznym raz na 20 lat. Ponadto w terminie do dnia 3 grudnia 2013 r. operatorzy systemów przesyłowych gazu dostosowują funkcjonowanie części lub całości systemów przesyłowych, aby umożliwić fizyczny dwukierunkowy przepływ gazu na połączeniach transgranicznych. Rozporządzenie przewiduje wprowadzenie stanu kryzysowego a jego ogłoszenie należy w kompetencji KE (art. 10).

Pierwszym dokumentem poświęconym zewnętrznej polityce energetycznej UE była Zielona Księga „Ku europejskiej strategii bezpieczeństwa energetycznego” z 29 listopada 2000 r. [21] Zawarto w niej sformułowanie iż "Unia Europejska konsumuje coraz więcej energii, zwiększając jednocześnie import […] Przez co uzależnienie energetyczne rośnie”. KE jednocześnie wezwała do stworzenia strategii, która by ograniczyła tą zależność do minimum. Apel został urzeczywistniony w komunikacie do Rady i Parlamentu Europejskiego – Szersza Europa – Sąsiedztwo: Nowe ramy dla stosunków ze wschodnimi i południowymi sąsiadami z 11 marca 2003 roku.[22] Trzy miesiące później KE wystosowała komunikat do Rady i PE odnoszący się do rozwoju polityki energetycznej na rzecz rozszerzonej Unii Europejskiej, jej sąsiadów oraz partnerów.[23]

Wymieniono w nim główne kierunki wspólnej zewnętrznej polityki energetycznej, obejmujące: Rosję (najważniejszego partnera energetycznego UE), region eurośródziemnomorski, region południowo-wschodniej Europy, rejon Morza Kaspijskiego oraz rejon państw basenu Morza Bałtyckiego. Co wymaga odnotowania, Ukraina została wskazana jako istotny partner Brukseli.[24]

Kolejnym etapem ewolucji dyskursu w kwestiach energetycznych jest przyjęcie w marcu 2007 r., przez Radę Europejską dokumentu pt. „Plan działania Rady Europejskiej 2007-2009: Europejska Polityka Energetyczna”.[25] Zawarto w nim zapis mówiący o potrzebie podjęcia niezbędnych środków w celu utworzenia wewnętrznego rynku gazu i energii elektrycznej, podobnie jak w Komunikacie KE – budowę bliskich relacji z najważniejszymi państwami-eksporterami surowców energetycznych, racjonalnego wykorzystania energii, promowanie energii odnawialnej oraz badania technologiczne.[26]

Wspomniana wcześniej inicjatywa Buzek-Delors wywołała ożywioną dyskusję na temat celów i kierunków strategicznych polityki energetycznej Unii Europejskiej. Efektem prowadzonego dyskursu było przyjęcie 10 listopada 2010 r. nowej strategii energetycznej Energy 2020 – A strategy for Competitive, Sustainable and Secure Energy [27]. Dokument wyznaczał priorytety na następną dekadę. Główne cele strategiczne nie zmieniły się jednak. Kontynuuje ona zadania zawarte w Planie działania Rady Europejskiej 2007-2009 w tzw. formule 20:20:20. Oznacza to, że do roku 2020: a) emisja gazów cieplarnianych spadnie o 20% w porównaniu z rokiem 1990; b) konsumpcja energii pierwotnej zmniejszy się o 20% poprzez zwiększenie efektywności energetycznej; c) udział energii odnawialnej w konsumpcji ma zwiększyć się o 20%. Interesującym jest fakt, iż dosłownie kilka dni później dyrektor komórki DG Tren ds. nowych i odnawialnych źródeł energii, efektywności energetycznej i innowacyjności Marie Donnelly powiedziała, że mało prawdopodobne jest, aby Unia Europejska osiągnęła swój cel polegający na zmniejszeniu zużycia energii o 20% do 2020 […] dane są mało precyzyjne, ale szacujemy, że bylibyśmy gdzieś między 9 a 11% obecnej polityki.[28] Według najnowszych danych dotyczących realizacji formuły "20:20:20” w 2011 roku emisja gazu cieplarnianych spadła o 17,6% w stosunku do poziomu z 1990 roku [29].

Prognozy MAE przewidują, iż osiągnięcie redukcji o 20% nastąpi zgodnie z planem.[30] Podobne tendencje obserwowane są w stosunku do udziału energii ze źródeł odnawialnych w bilansie energetycznym. W 2010 roku osiągnął poziom 12,5% (od 2005 roku wzrósł o 4 %). Powolny spadek widoczny jest w kwestii spadku konsumpcji energii pierwotnej. Od 2005 roku do 2010 roku wyniósł on zaledwie 3,4% przy czym od 2009 do 2010 nastąpił wzrost o 2,9%. Z przedstawionych danych widać, iż obecny stan rzeczy daleko odbiega od zamierzonego celu (86,5% w 2020 roku w stosunku do 2005 roku).[31]

Założenia polityki energetycznej Federacji Rosyjskiej

Podstawą formalną rosyjskiej polityki energetycznej jest Strategia energetyczna Rosji do 2030 r. opublikowana w 2009 roku.[32] W przygotowaniach brali udział eksperci zrzeszeni wokół państwowego Instytutu Strategii Energetycznej, natomiast za końcowy rezultat prac odpowiadało Ministerstwo Energetyki Federacji Rosyjskiej. Gdy zestawi się obecnie funkcjonujący dokument z poprzednią Strategią energetyczną Rosji do 2020 roku dostrzec można, że FR chce w zdecydowanie większy sposób oddziaływać na międzynarodowe rynki zasobów energetycznych.[33] Taka postawa wynika z chęci ograniczenia do minimum zagrożeń na wewnętrznym rynku, który jest silnie skorelowany ze światową koniunkturą w sektorze surowców energetycznych.

Koncepcja zakłada oddziaływania na ceny nośników energii poprzez rozmowy z krajami producentami i konsumentami. Nie bez znaczenia dla Kremla są nowe projekty infrastrukturalne. Wysokim priorytetem obdarzono Bałtycki System Rurociągowy (BTS 2) i ropociąg Syberia WschodniaOcean Spokojny (WSTO) dla przesyłu ropy naftowej, a gazociągówNord Stream, South Stream, Północ, Południe oraz budowę wielowektorowego systemu przesyłu gazu z Półwyspu Jamał.[34] Strategia także stawia sobie za cel zwiększenie lokowania kapitału rosyjskiego na rynkach zagranicznych z naciskiem na koncerny branży energetycznej.[35]

Realizacja celu oddziaływania rosyjskich surowców na rynki międzynarodowe może się odbywać wyłącznie przy zachowanym wysokim wskaźniku produkcji. Według rządowych wyliczeń, aby tego dokonać należy zwiększyć wydobycie ropy naftowej do 2030 r. (w stosunku do 2008 r.) o 7-8% (487,6 mln ton – 2008 r.; 530-535 mln ton – 2030 r.), gazu ziemnego o 34-42% (664 mld m3 – 2008 rok; 880-940 mld3 – 2030 r.). Następnym istotnym celem strategii jest obniżenie energochłonności rosyjskiej gospodarki oraz zrównoważenie bilansu energetycznego będącego pod znaczącą dominacją gazu ziemnego. Według wyliczeń Banku Światowego z 2008 roku Rosja dzięki oszczędności energii mogłaby zachować 240 mld m3 gazu, 90 mln ton węgla i 45 mln ton ropy co dałoby oszczędności rzędu 120-150 mld USD rocznie.[36] Wyliczenia te są istotne, gdyż w samej strategii rząd przewiduje osłabienie zależności dobrobytu ekonomicznego kraju od sektora ropy i gazu, zmniejszenie udziału kompleksu paliwowo- energetycznego Polityka w strukturze produktu krajowego brutto z 30 do 18%, została co w czasach kryzysu ma niebagatelne znaczenie.[37] energetyczna Federacji Rosyjskiej dokumentem rządowym podzielona na trzy fazy realizacji:

1) Okres 2013-2015: podczas którego przewiduje się przełamanie kryzysu finansowego i jego wpływu na sektor energetyczny przy jednoczesnym stworzeniu odpowiedniego środowiska do dynamicznego rozwoju i modernizacji sektora,

2) okres 2020-2022: podczas którego mają zostać zrealizowane dwa cele: rozpoczęcie eksploatacji nowych złóż oraz zwiększenie efektywności energetycznej rosyjskiej gospodarki,

3) okres do 2030 r.: współczynnik energochłonności ma spaść ponad dwukrotnie przy jednoczesnej, stopniowej eliminacji paliw kopalnianych ze struktury energetycznej kraju. [38]

W wymiarze zewnętrznym polityka energetyczna Rosji: a) identyfikuje następujące problemy: zmniejszenie popytu na surowce energetyczne i spadek cen będących wynikiem światowego kryzysu gospodarczego; nieadekwatna dywersyfikacja rynków zbytu; relacje zależności z krajami tranzytowymi dla rosyjski surowców energetycznych; rosnący poziom polityzacji stosunków energetycznych między Rosją a krajami importującymi; niski poziom aktywności rosyjskich koncernów energetycznych na światowych rynkach; b) wskazuje kierunki działań: ochrona rosyjskich, narodowych interesów w tworzącym się systemie funkcjonowania światowych rynków energetycznych, którego celem jest stabilność i przewidywalność; dywersyfikacja rynku zbytu i struktury towarowej eksportu; zapewnienie stabilnych warunków światowych rynkach; wzmocnienie głównych rosyjskich koncernów za granicą.

W 2006 r. doradca prezydenta Władysław Surkow sformułował ideę „supermocarstwa energetycznego”, która stała się podwaliną do nadania polityce energetycznej charakteru ideologicznego.[39]

11 listopada 2003 roku zmieniono w Rosji ustawę dotyczącą tajemnicy państwowej, w ramach której utajniono dane dotyczące zasobów, lokalizacji, wielkości wydobycia, produkcji, a także konsumpcji surowców energetycznych. Ponadto wspomniane reformy władzy wspomogły proces upaństwowienia koncernów energetycznych, gdyż mogły się stać narzędziem polityki wewnętrznej i zewnętrznej.[40] Taki obrót spraw spowodował, iż w firmach sektora energetycznego stanowiska kierownicze mogły przejąć osoby powiązane z Putinem. [41]

Rysunek 1 : Pozycja prezydenta w strukturze zarządzania sektorem energetycznym FR

rys1

Źródło: T. Młynarski, op. cit., s. 113

Protekcjonizm energetyczny Kremla połączony z "niewidzialną ręką” państwa nad zasobami surowcowymi pozbawił możliwości udziału firm zagranicznych w eksploatacji znaczących złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, co spowodowało m.in. wycofanie się Europejskiego Banku Odbudowy i rozwoju z planowego zaangażowania 400 mln USD na realizację projektu Sachalin-2.

Próbą zmiany wizerunku inwestycyjnego była decyzja prezydenta D. Miedwiediewa z kwietnia 2011, która zakazywała członkom rządu w randze wicepremierów i ministrów zasiadania w radach dyrektorów siedemnastu przedsiębiorstw państwowych. Takie rozwiązanie de facto nie oznacza całkowitego odpolitycznienia sektora. Jak zauważa Jarosław Ćwiek-Karpowicz do tej pory z miejsca w radzie koncernu Rosnieft zrezygnował wicepremier Igor Sieczin, a w radzie Gazpromu – minister rozwoju gospodarczego Elwira Nabiulina i minister Siergiej Szmatko.[42] Rosyjska polityka sprzeciwia się liberalizacji europejskiego rynku gazu. Nie do zaakceptowania dla Moskwy jest zasada unbulding oraz zasada dostępności państw trzecich do infrastruktury przesyłowej UE (TPA). Rosja sprzeciwia się w szczególności obowiązkowi dostępu stronom trzecim dostępu do swoich gazociągów, m.in. do budowanych na terenie Niemiec gazociągów OPAL i NEL, którymi będzie przesyłany gaz z Nord Streamu. Gazprom oraz konsorcjum Nord Stream postulują o wyłączenie tych projektów z TPA. Dotychczas tylko OPAL (Wingas i E.ON) ma do swojej dyspozycji 50% magistrali. [43]

Współzależność bezpieczeństwa energetycznego Unii Europejskiej i Federacji Rosyjskiej Rosyjski gaz ziemny zapewnia około 30% łącznego zużycia gazu w krajach europejskich (włączając Turcję, lecz bez krajów WNP). Posiadając unikalny system przesyłu gazu Rosja odgrywa ważną rolę w zabezpieczeniu dostaw gazu środkowoazjatyckiego do Europy i krajów WNP.[44] Prognozowane zasoby gazu ziemnego ocenia się na 164 bln m3.[45] Unia Europejska pozostaje w ogromnym stopniu uzależniona od surowców energetycznych, co jest spowodowane niewielką ilością udokumentowanych zasobów paliw energetycznych. Geograficzna bliskość z Rosją dysponującą pokaźną ilością zarówno ropy naftowej jak i gazu ziemnego determinuje zależność Unii Europejskiej od wschodniego partnera. Bruksela próbuje różnymi dostępnymi kanałami dywersyfikować źródła zaopatrzenia w surowce energetyczne. Według dostępnych danych UE-27 importuje 63,5% gazu, z czego 33% to gaz rosyjski (27,8% z Norwegii, 14,2% z Algierii). [46] Z czego 76% transportowane jest gazociągami, a 24% terminalami LPG.[47] Względem 2009 roku zależność energetyczna UE-27 spadła o 0,8%, natomiast w krajach "nowej Unii” UE-17 osiągnęła poziom 72,3% (spadek o 2%). Największymi odbiorcami rosyjskiego gazu (2010 rok) są kolejno: Niemcy (35,3 mld m3), Włochy (13,1 mld m3), Polska (11,8 mld m3), Czechy (9 mld m3). Najmniej importują Słoweńcy (0,5 mld m3).[48]

Wykres 1: Udział poszczególnych krajów w imporcie gazu do UE-27 (2010)

wykr1

Źródło: opracowanie własne na podstawie: BP Statistical Review of World Enegry 2011.

Tabela 1: Uzależnienie państw UE-27 od gazu ziemnego w 2010 roku (dane w %).

tab1a
tab1b
Źródło: opracowanie własne na podstawie: BP Statistical Review of Energy 2011, Cedigaz, Eurogas, danych Komisji Europejskiej.

Mapa 1: Uzależnienie państw UE-27 od rosyjskiego gazu w 2010 roku.

mapa1

Źródło: M. Ratner, P. Belkin, J. Nichol, S. Woehrel, Europe’s Energy Seciurity: Options and Challanges to Natural Gas Diversification, Congressional Research Service, 13 march 2012, p. 14.

Wykres 2 : Ilość gazu przesyłana przez Federację Rosyjską do Unii Europejskiej w latach 1990-2011 (mld m3)

wykr2
Źrodło: Bank Rassiji, http://www.cbr.ru.

Według danych Komisji Europejskiej przez ostatnie kilka lat nastąpił gwałtowny wzrost zużycia gazu w Europie. Na szczycie Rady Europejskiej, 4 lutego 2011 roku, przewodniczący KE Jose Manuel Barroso przedstawił prognozę, z której jasno wynika, iż do 2030 import gazu wzrośnie aż o 25% (z 58% w 2005 roku do 83% w 2030 roku) (Zob. wykres 3). Podobne tendencje wykazują wyliczenia m.in. World Energy Outlook 2011, Мехгрундострой, KBC Bank & Verzekering czy SKOLKOVO Energy Center UE od roku co obrazują wykres nr 4. Nie bez znaczenia jest fakt, iż rynek gazowy 1998 do 2010 wzrósł z 10 do 25% (zob. poniższy wykres), dlatego Gazprom zakłada, iż do 2030 roku będzie eksportował do Europy o ok. 26,5% więcej w porównaniu z rokiem 2010. [49]

Wykres 3: Rozwój rynku gazowego w Unii Europejskiej w latach 1998-2010.

wykr3

Źródło: P. Lowe, Gas and energy seciurity of Europe and Russia, referat wygłoszony na międzynarodowej konferencji "Gaz: Rosja, Polska, Europa” w Warszawie, 15-16 marca 2012 r.

Wykres 4: Prognoza uzależnienia Unii  Europejskiej od importu surowców energetycznych do 2030.

wykr4
Źródło: M. Barroso, Europejska…, s. 4.

Wykres 5: Prognoza zapotrzebowania Unii Europejskiej na gaz ziemny do roku 2030.

wykr5

Źródło: M. Belova, European Gas Market: major challenges for Russia, referat wygłoszony na międzynarodowej konferencji
" Gaz: Rosja, Polska, Europa” w Warszawie, 15-16 marca 2012 r.

Wykres 6: Prognoza balansu energii elektrycznej UE do 2030 roku.

wykr6
Źródło: SKOLKOVO Energy Center.

Tendencje wzrostu znaczenia gazu ziemnego w strukturze energetycznych UE-27 nie są zaskoczeniem, gdyż są odbiciem aktualnie w zachodzących porównaniu z trendów rokiem na międzynarodowych rynkach. Według raportu Instytutu Nafty i Gazu do 2030 r. zużycie energii wzrośnie o 44% (do poziomu 670 Bhu) 2006 (472 Bhu). Z czego produkcja energii elektrycznej pochłonie w 2030 roku 35% gazu w porównaniu z 32% w roku 2006. Aby zapewnić zaspokojenie popytu na gaz ziemny producenci będą zobligowani do zwiększenia produkcji o 1,36 bln m3 w porównaniu do roku 2006. Na podstawie kalkulacji przyrost produkcji w krajach OECED za dwadzieścia lat będzie wynosił 221 mld m3, natomiast dostawy do 2030 roku, w rozbiciu na regiony, wzrosną o około 50% (z 2,91 bln m3 do 4,28 bln m3). Po za tym rosnące ceny surowca jakim jest ropa naftowa spowodują, że przemysł będzie poszukiwał nowego źródła energii i będzie nim właśnie gaz ziemny.[50] Strategiczną kwestią dla Brukseli jest realizacja tzw. korytarza południowego, którego istotę zauważono w drugim przeglądzie sytuacji energetycznej z listopada 2008 roku, a zatwierdzonym przez Radę cztery miesiące później. Celem korytarza południowego jest bezpośrednie połączenie rynku gazu UE z największymi złożami gazu na świecie (basen Morza Kaspijskiego/Bliski Wschód), które szacuje się na 90,6 bln m3 (dla porównania potwierdzone rosyjskie złoża liczą 44,2 bln m3). Ponadto złoża gazu są pod względem geograficznym położone jeszcze bliżej niż złoża rosyjskie. Podstawowymi potencjalnymi indywidualnymi dostawcami gazu są takie państwa jak Azerbejdżan, Turkmenistan i Irak; jeżeli jednak pozwolą na to uwarunkowania polityczne, to dostawy z innych państw w danym regionie mogą stanowić kolejne znaczące źródło dostaw do UE. Podstawowym krajem tranzytowym jest Turcja, natomiast inne drogi tranzytowe biegną przez Morze Czarne i wschodnią część regionu śródziemnomorskiego. Strategicznym celem korytarza jest zapewnienie do 2020 r. drogi dostaw do UE zaspokajających około 10-20 % zapotrzebowania UE na gaz, co odpowiada około 45-90 mld m3 gazu rocznie. Operacyjny cel opracowania strategii dla korytarza południowego polega na tym, że Komisja i państwa członkowskie współpracują z krajami produkującymi gaz oraz z krajami odgrywającymi kluczową rolę w transporcie węglowodorów do UE na rzecz realizacji wspólnego celu, jakim jest szybkie wypracowanie wiążących zobowiązań do dostaw gazu i budowy infrastruktury do transportu gazu (rurociągi, transport skroplonego/sprężonego gazu ziemnego drogą morską), koniecznej na wszystkich etapach realizacji strategii. Podstawowym warunkiem powodzenia korytarza południowego jest zapewnienie dostępności wszystkich elementów korytarza (zasobów gazu, infrastruktury transportowej i podstawowych umów) zarówno we właściwym czasie, jak i w znacznym zakresie. Dotychczas dokonano znacznego postępu w tym kierunku. Dzięki pomocy finansowej ze strony Komisji (programy EPNG lub TEN-E) i staraniom przedsiębiorstw będących operatorami gazociągów, określone projekty transportowe, czyli Nabucco [51], ITGI [52], TAP [53] i White Stream [54] są na etapie opracowywania i ocenia się również inne opcje.[55]

Jednak jak pokazują ostatnie miesiące konkurentami Nabucco są zarazem inne projekty infrastrukturalne, mające na celu transport kaspijskiego gazu do UE. Do tradycyjnych konkurentów Nabucco – projektów ITGI (Turcja – Grecja – Włochy) oraz TAP (Grecja – Albania – Włochy) – dołączyły w ostatnich miesiącach nowe: promowany przez koncern BP gazociąg SEEP i gazociąg TANAP, proponowany przez Turcję i Azerbejdżan. Mają na celu przesył mniejszych ilości gazu, i co więcej mają większe szanse na realizację niż Nabucco. Azerbejdżan zadeklarował gotowość przesyłania do UE do 10 mld m3 gazu od 2017 roku, podczas gdy gazociąg Nabucco ma mieć przepustowość 31 mld m3.[56] 

Mapa 2: Tradycyjni i wschodzący dostawcy strategiczni energii do Unii Europejskiej.

mapa2
Źródło: M. Barroso, Europejskie priorytety w zakresie energii, prezentacja przewodniczącego Komisji
Europejskiej na szczyt Rady Europejskiej w dniu 4 lutego 2011 roku, s. 6, http://ec.europa.eu/, dostęp: 3.05.2012 r.


Mapa 3: Trasa planowanych gazociągów Nabucco, South Stream oraz Blue Stream
mapa3
Źródło: A. Kublik, Gazprom walczy z Nabucco o gazowy monopol w Europie, 20.10.2009, http://www.wyborcza.biz, dostęp: 8.05.2012.

Inną rosyjską odpowiedzią na projekt Nabucco jest gazociąg South Stream [57]. Budowany jest przez cztery główne spółki: rosyjski Gazprom [58], włoską ENI, francuski EDF [59], oraz niemiecki BASF.[60] Według planowanej trasy z Rosji (stacja kompresorowa Poczinki – stacja kompresorowa Bieriegowaja) – Morze Czarne – Bułgaria (Warna) i odnogi a) Serbia – Węgry – Austria (hub Baumgarten) + odgałęzienie z Węgier – Słowenia – północne Włoch b) Grecja – Morze Jońskie – Włochy. [61] Szacowany koszt inwestycji wyniesie od 8 do 25 mld euro, a przepustowość gazociągu wyniosłaby ok. 63 mld m3.[62] 25 lutego 2008 roku Serbia zgodziła się na utworzenie wspólnego przedsiębiorstwa do budowy 400 km odcinka gazociągu na swoim terytorium. Pół roku później, 9 września, parlament serbski ratyfikował umowę energetyczną z Rosją w ramach, której sprzedano Gazpromowi 51% udziałów w serbskim koncernie energetycznym Naftna Industrija Srbije (NIS) oraz wyrażono zgodę na budowę serbskiej części South Streamu. [63] 28 lutego Rosja i Węgry podpisały międzyrządowe porozumienie o współpracy w budowie węgierskiego odcinka gazociągu. Zawarto zapisy przewidujące budowę na Węgrzech odcinka gazociągu o przepustowości około 10 mld m3 rocznie i utworzenia dwóch podziemnych zbiorników gazu o łącznej pojemności ok. 1 mld m3, koszt inwestycji szacowany jest na 2-3 mld USD. Planuje się także utworzenie rosyjsko-węgierskiej spółki, której udziałowcami będą Gazprom oraz węgierskie Ministerstwo Gospodarki (po 50% udziałów) reprezentowane przez Węgierski Bank Inwestycyjny (MFB).[64] Dwa miesiące później 29 kwietnia podobne porozumienie zostało zawarte przez rząd grecki w ramach, którego planuje się utworzenie rosyjsko-greckiej spółki (po 50% udziału dla Gazpromu i greckiego państwowego koncernu DEPA). Wstępnie przepustowość greckiego odcinka szacuje się na 10 mld m3 gazu rocznie. Strona rosyjska zadeklarowała również przedłużenie długoterminowego kontraktu na dostawy gazu do Grecji (obecny wygasa w roku 2016)prawdopodobnie w zamian za zgodę Aten na podpisanie porozumienia.[65] Kolejnym krajem, który ratyfikował umowę był bułgarski parlament25 lipca 2008 roku. Rosja sukcesywnie zawierała porozumienia z krajami tranzytowymi czego dowodem jest umowa ze Słowenią, Chorwacją o budowie gazociągu na ich terenie podpisane kolejno 14 listopada 2009 r. oraz 2 marca 2010 r.[66] Uwieńczeniem wstępnej fazy projektu było podpisanie 24 kwietnia 2010 r. porozumienia Rosji z rządem austriackim o włączeniu się do Południowego Potoku w ramach, którego zawarto bazowe porozumienie między Gazpromem a OMV o utworzeniu spółki (50:50) ds. projektowania, budowy i eksploatacji austriackiego odcinka gazociągu. Co więcej, dokument przewiduje także opracowanie gazociągu o studium wykonalności 5–10 techniczno-ekonomicznej mld m3 rocznie oraz austriackiego możliwość odcinka zawarcia przepustowości długoterminowego kontraktu na dodatkowe dostawy do Austrii 2 mld m3 gazu rocznie. Porozumienie z Austrią było ostatnim z zawieranych przez Rosję umów z państwami, przez których terytoria ma przebiegać gazociąg. Należy zauważyć, iż Gazprom poszedł też na ustępstwa wobec partnera w konsorcjum, włoskiego ENI, w sprawie warunków przyjęcia Electricite de France. Francuska spółka otrzyma 20% udziałów w konsorcjum, po równo od Gazpromu i ENI. Na spotkaniu w Soczi 16 września 2011 roku Gazprom, ENI, EdF i Wintershall zawarli umowę o utworzeniu spółki South Stream Transport – przyszłego właściciele morskiego odcinka gazociągu o długości 900 km. Akcje podzielono następująco: Gazprom – 50%, ENI – 20%, EdF i Wintershall po 15%. Taka struktura własnościowa powoduje, iż Gazprom będzie miał całkowitą kontrolę nad projektem.[67] Szacunki wskazują, że gazociąg South Stream pokryje zapotrzebowanie na gaz ziemny państw w następującej wielkości: Austria 60%, Bośnia 100%, Bułgaria 90%, Chorwacja 37%, Czechy 80%, Grecja 82%, Węgry 60%, Macedonia 100%, Rumunia 28%, Serbia 87%, Słowacja 100%, Słowenia 64%, Włochy 31%.68 Termin uruchomienia pierwszej nitki nowego gazociągu zapowiedziano na 2015 rok. Natomiast całość projektu ma być ukończona w 2018 roku.[69]

Konkluzje

Unijna polityka energetyczna opiera się na trzech podstawowych celach: bezpieczeństwo dostaw poprzez ich dywersyfikacje, konkurencyjność oraz zwiększenie udziału alternatywnych źródeł energii. Ich wypracowanie nie należało do najłatwiejszych i podyktowane było faktem rosnącej zależności od rosyjskich surowców. Formułowanie przez Putina polityki zagranicznej Kremla na bazie surowców energetycznych miało się przyczynić do odbudowania mocarstwowej pozycji Rosji. Mocarstwo Moskwy ma oznaczać, iż nie istnieje żadna inna alternatywna siła, która mogłaby przejąć światową kontrolę nad rynkiem energetycznym. Co więcej, ma spełniać funkcje gospodarcze, polityczne i społeczne dając jednocześnie mandat władzom Kremla do dalszej realizacji podjętych reform. Po za tym Moskwa dąży natomiast do silniejszego niż do tej pory oddziaływania na międzynarodowe rynki energetyczne. Skuteczność tych działań widać na przykładzie uzależnienia wielu krajów UE od rosyjskiego gazu. Co więcej, według dostępnych prognoz dalsze zapotrzebowanie na ten surowiec będzie nadal wzrastało i tym samym zależność od importu Starego Kontynentu błękitnego paliwa zza Uralu.

Z punktu widzenia Kremla kształtująca się polityka energetyczna Unii Europejskiej powinna być funkcją wewnętrznej polityki Rosji oraz jej interesów międzynarodowych. Winna być to polityka wyważona, która nie zapomina, iż rynek europejski jest dla Moskwy najważniejszy a także ma na uwadze położenie geograficzne będące determinantą rozwoju części azjatyckiej gdzie występują surowce energetyczne. Polityka energetyczna prowadzona przez wschodniego partnera oddziałuje na procesy polityczne oraz gospodarcze jednocześnie kategoryzuje sposób prowadzenia polityki w odniesieniu do poszczególnych krajów. Według Gaulta, jest to wynik faktu, iż energia jest krwią europejskiej gospodarki, która jest tłoczona za pomocą różnych strumieni, głównie z kierunku wschodniego.[70] Zatem europejski energetyczny krwioobieg staje się co raz bardziej podłączony do złóż rosyjskich. Chociaż, jak zauważa ekspert rynku paliwowego Andrzej Szczęśniak tak do końca nie jest, gdyż nie można mówić o zależności lecz o współzależności.[71]


Tekst pochodzi z portalu NowaPolitologia.pl logo-Nowa_politologia

____________________________________________________________
1 Towards a new energy Policy strategy for the European Community, Communication and Proposals from the Commission to the Counil, COM 74(550) final/2, Brusseles, June 26, 1974.
2 Jednolity Akt Europejski, art. 130 r, źródło: eur-lex.europa.eu/pl/treaties/dat/11986U/word/11986U.doc, dostęp: 6.04.2012.
3 Deklaracja w sprawie artykułu 130 Traktatu EWG, źródło: eur-lex.europa.eu/pl/treaties/dat/11986U/word/11986U.doc, dostęp: 6.04.2012 r.
4 Należy wspomnieć, że żadne z traktatów reformujących UE tj. amsterdamski i nicejski nie wprowadziły osobnych postanowień odnośnie polityki energetycznej. M. Kaczmarski, Bezpieczeństwo energetyczne Unii Europejskiej, WAIP, Warszawa 2010, s. 33.
5 The Internal Energy Market. Commision Working Document, 2.05.1988, COM (88) 238 final, źródło URL: eur-lex.europa.eu/ dostęp: 02.03.2012.
6 Directive 96/92/EC of the European Parliament and the Council of 19 December 1996 concerning common rules for the internal market in electricity, źródło URL: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:1997:027:0020:0029:EN:PDF, dostęp: 6.04.2012; Directive 98/30/EC of the European Parliament and Council of 22 June 1998 concerning common rules of internal market in natural gas, źródłoURLhttp://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31998L0030:EN:HTML, dostęp: 6.04.2012.
7 T. Młynarski, Bezpieczeństwo energetyczne w pierwszej dekadzie XXI wieku. Mozaika interesów i geostrategii, wyd. UJ, Kraków 2011, s. 146. Istnieją opinie, że drugi pakiet energetyczny nie przyniósł spodziewanych rezultatów.
"Wprawdzie formalna liberalizacja rynku energetycznego dokonała się i firmy energetyczne uzyskały możliwość oferowania swoich usług (produktów) na terenie całej UE na równych prawach. Niemniej prawo to pozostało w dużej części tylko na papierze. Liberalizacji rynku energetycznego nie towarzyszyło bowiem stworzenie odpowiedniej infrastruktury w całej Europie, dzięki której firmy korzystać mogłyby ze swoich nowo nabytych praw. W szczególności brak połączeń infrastrukturalnych pomiędzy narodowymi sieciami przesyłowymi gazu i elektryczności spowodował, że wolna konkurencja nie mogła w rzeczywistości zaistnieć.” S. Burnas, Między europeizacją a Gazpromem. Niemcy, Rosja i bezpieczeństwo energetyczne, Raporty i Analizy Centrum Stosunków Międzynarodowych, nr 7, s. 9.
8 Ponadto w ramach drugiego pakietu energetycznego uchylono dyrektywę 96/92/WE przyjmując w jej miejscę nową z 26 czerwca 2003 roku 2003/54/WE. Tekst dyrektywy: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=DD:12:02:32003L0054:PL:PDF, dostęp: 6.04.2012 r.
9 Zob. M. Nowacki, Prawne aspekty bezpieczeństwa energetycznego w UE, wyd. Wolters Kluwer Polska, 2010, s. 129 – 143.
10 T. Młynarski, op. cit., s. 147.
11 Commission Green Paper of 8 March 2006: "A European strategy for sustainable, competitive and secure energy, COM(2006) 105 final, źródło URL: http://eurlex.europa.eu/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!cele
xplus!prod!DocNumber&lg=en&type_doc=COMfinal&an_doc=2006&nu_doc=105,dostęp: 4.06.2012.
12 T. Młynarski, op. cit., s. 149.
13 Article 3
Council Directive 2009/119/EC imposing an obligation on Member States to maintain minimum stocks of crude oil and/or petroleum products, 14 September 2009, źródło URL: http://eur-lex.europa.eu, dostęp: 2012/04/06.
14 Tytuł XXI Energetyka, art. 176a (nowy 194) Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej
– "W ramach ustanawiania lub funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz z uwzględnieniem potrzeby zachowania i poprawy środowiska naturalnego, polityka Unii w dziedzinie energetyki ma na celu, w duchu solidarności między Państwami Członkowskimi: a) zapewnienie funkcjonowania rynku energii; b) zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii w Unii; c) wspieranie efektywności energetycznej i oszczędności energii, jak również rozwoju nowych i odnawialnych form energii; oraz d) wspieranie wzajemnych połączeń między sieciami energii.”; Art. 100 (nowy art. 122) – "Bez uszczerbku dla innych procedur przewidzianych w Traktatach, Rada, na wniosek Komisji, może postanowić, w duchu solidarności między Państwami Członkowskimi, o środkach stosowanych do sytuacji gospodarczej, w szczególności w przypadku wystąpienia poważnych trudności w zaopatrzeniu w niektóre produkt, zwłaszcza w obszarze energii. Tekst dokumentu: J. Barcz, Przewodnik po Traktacie z Lizbony. Traktaty stanowiące Unię Europejską. Stan obecny oraz teksty skonsolidowane w brzmieniu Traktatu z Lizbony, wydanie 1, wyd. Lexis Nevis, Warszawa 2008.
15 S. Burnas, op. cit., s. 8-9.
16 Ibidem, s. 9.
17 T. Młynarski, op. cit., s. 148.
18 Directive 2009/72/EC of the European Parliament and of the Council of 13july 2009 concerning common rules for the internal market in electricity and repealing Directive 2003/54/EC (Text with EEA relevance), źródło URL:http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:211:0055:0093:EN:PDF, dostęp: 6.04.2012.
19 Full text of the Buzek and Delors Declaration on the creation of a European Energy Community, źródło: http://www.europarl.europa.eu/president/en/press/press_release/2010/2010-May/press_release-2010-May-4.html, dostęp: 6.04.2012.
20 Regulation (EU) No 994/2010 of the European Parliament and of the Council of 20 October 2010 concerning measures to safeguard security of gas supply and repealing Council Directive 2004/67/EC (Text with EEA relevance),źródło:http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2010:295 :0001:0022:EN:PDF, dostęp: 4.06.2012.
21 Green Paper – Towards a European strategy for the seciurity of energy supply, COM/2000/0769 Final, źródło URL:http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52000DC0769:EN:HTML,dostęp: 20.04.2012.
22 Communication form the Commission to the Council and the European Parliament. Wider Europe –
Neigbourhood: A New Framework for Relations with our Eastern and Southern Neighbours, Brussels,
11.03.2003, COM(2003) 104 final, źródło URL: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?ur
i=COM:2003:0104:FIN:EN:PDF, dostęp: 20.04.2012. Konsekwencją opublikowania komunikatu było przyjęcie przez Radę konkluzji w sprawie stosunków międzynarodowych w dziedzinie energii oraz w sprawie implementacji inicjatywy Szersza Europa – Nowe sąsiedztwo.
23 Communication from the Commission to the Council and the European Parliament – On the Development of Energy Policy for the Enlarged European Union, its Neighbours and Partner Countries, Brussels 26.05.2003, COM(2003)262final/2,źródłoURL:http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/com/2003/com2003_0262en01.pdf, dostęp: 20.04.2012.
24 Komunikat Komisji Europejskiej rozpatrzyła Rada wydając 15 grudnia 2003 roku konkluzję – Infrastruktura energetyczna i polityka energetyczna w Szerszej Europie.
25 Plan działania Rady Europejskiej 2007-2009: Europejska Polityka Energetyczna, konkluzje Prezydencji, załącznik nr 1, Bruksela 8-9 marca 2007, 7224/07.
26 Zob. S. Tokarski, J. Janikowski, Europejska Polityka Energetyczna, CIRE, źródło: http://www.cire.pl/pliki/2/europepolityka.pdf, dostęp: 5.05.2012.
27 Communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions – Energy 2020: A strategy for competitive, sustainable and secure energy, COM(2010) 639 final, Brusseles 10.11.2010.
28 M. Donnelly, EU unlikely to meet energy-efficiency goals, interwiev, 23 december 2010, źródło URLhttp://www.euractiv.com/energy-efficiency/top-official-eu-unlikely-meet-energy-efficiency-goals-
interview-500661, dostęp: 6.05.2012.
29 Podana wartość zawiera niepewność o wartości 2,5% (+/- 0,3%). Greenhouse gas emission trends and projections in Europe 2012. Tracking progress towards Kyto and 2020 targets, EEA Report, No 6/2012, p. 59.
30 Ibidem.
31 Headline indicators of Europe 2020, źródło URL http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/europe_2020_indicators/headline_indicators, dostęp: 15.01.2013.
32 Enerieticieskaja strategija Roosji na pierod 2030 g., www.energystrategy.ru, dostęp: 5.05.2012.
33 W porównaniu do poprzedniej Strategii w obecnej nie uwzględniono zapisów przypisującym zasobom energetycznym i całemu sektorowi roli narzędzia polityki wewnętrznej i zagranicznej.
34 Strategija Rossji…, op. cit. s. 15.
35 W latach 2008-2030 eksport energii elektrycznej ma wzrosnąć z 2 do 3% produkcji, a moce rafineryjne mają przez najbliższe 20 lat wzrosnąć z poziomu 49% do 52-58% względem wydobycia. Dane za: Enegieticieskaja Strategija…, op. cit.
36 Wyliczenia oparte na założeniu, że tysiąc m3 gazu kosztuje od 230-350 USD. Dane za: World Bank, Energy Effiency in Russia: Untapped Reserves, Moscow 2008, źródło: http://www.ifc.org/ifcext/rsefs.nsf/AttachmentsByTitle/FINAL_EE_report_Engl.pdf/USDFILE/Final_EE_report_engl.pdf, dostęp: 5.05.2012.
37 Należy podkreślić, że dzięki rekordowe wysokim cenom baryłki ropy (11.07.2008 r. osiągnęła 147,27 USD) Rosja alokowała środki pochodzące ze sprzedaży ropy w tzw. Fundusz Rezerwowy będący swoistą
"poduszką bezpieczeństwa” w początkowym stadium kryzysu. Stanna 1 marca 2009 – 140 mld USD. Za: K. Falkowski, Rosja, Białoruś, Ukraina wobec światowego kryzysu finansowego i recesji gospodarczej, [w:] red. K. Falkowski, E. Teichmann, Państwa bałtyckie i Europy Wschodniej. Reakcja na światowy kryzys gospodarczy i regionalny kryzys gazowy, wyd. SGH, Warszawa 2010, s. 86.
38 Ponadto Strategia przewiduje 22 szczegółowe zadania w ramach tych trzech faz, a mianowicie: zwiększenie efektywności geologicznego zagospodarowania nowych terytoriów wodnych i lądowych, Stymulowanie przyciągania prywatnych inwestycji do sektora prac geologiczno poszukiwawczych i eksploatacji złóż , Stymulowanie efektywnej eksploatacji złóż na bazie pełnego i kompleksowego pozyskiwania węglowodorów ze złóż, Rozwój rynku niezależnych usług inżynieryjnych i w zakresie serwisu w dziedzinie eksploatacji złóż, stworzenie i rozwój rodzimych systemów giełdowego handlu wszystkimi rodzajami surowców paliwowo-energetycznych, Tworzenie efektywnego i stabilnego systemu kształtowania cen i taryf na rynkach Energetycznych, Zmniejszenie udziału gazu w strukturze krajowego zużycia surowców paliwowoenergetycznych i zwiększenie udziału energetyki niepaliwowej w strukturze bilansu paliwowo-energetycznego, Zapewnienie racjonalnej proporcji między eksportem i wewnętrznym zużyciem surowców paliwowo-energetycznych, Stymulowanie produkcji, eksportu i krajowego zużycia nośników energii o wysokiej wartości dodanej, Poprawa współpracy władz federalnych i regionalnych w sferze energetyki, Państwowe wspieranie rozwoju regionalnej i międzyregionalnej infrastruktury energetycznej, Stymulowanie kompleksowego rozwoju regionalnej energetyki, Budowa stabilnego rosyjskiego innowacyjnego systemu w sferze energetyki, Zapewnienie stabilnego zaopatrzenia mieszkańców kraju w energię po dostępnej cenie, Zwiększenie rzeczywistej współpracy biznesu energetycznego i społeczeństwa w rozwiązywaniu problemów rozwoju sektora energetycznego, Rozwój i podniesienie efektywności wykorzystania potencjału ludzkiego w sektorze energetycznym, Dywersyfikacja eksportowych rynków energetycznych, Dywersyfikacja towarowej struktury eksportu, wzrost wielkości eksportu produkcji o wysokiej wartości dodanej, Zapewnienie stabilnych warunków na rynkach eksportowych, włączając gwarancje popytu i uzasadnionego poziomu cen głównych produktów rosyjskiego eksportu surowców energetycznych, Wzmocnienie pozycji wiodących rosyjskich koncernów energetycznych za granicą.
39 Ibidem.
40 M.Bodio, op. cit., s. 110-111.
41 Przykładem może być Dimitri Miediwediew, który współpracował z Putinem, kiedy byli doradcami mera Sankt Petersburga, a od 2000 roku do momentu objęcia funkcji prezydenta był członkiem Rady Zarządu Gazpromu a od 2002 r. jej przewodniczącym.
42 J. Ćwiek-Karpowicz, Polityka energetyczna Rosji – szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej, PISM, Warszawa 2011, s. 25-26.
43 E. Paszyc, A. Łoskot-Strachota, Gazprom vs liberalizacja unijnego rynku gazowego, Tydzień
na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, nr 8(168), 3.03.2011, s. 5-6.
44 Enegiticieskaja strategija…, op. cit.
45 Ibidem.
46 Dane na rok 2010 za: źródło URL http://es.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Natural_gas_consumption_statistics, dostęp: 6.05.2012.
47 Dane za: BP Statistical Review of World Energy 2011.
48 Dane za: Gazprom questions…, op. cit., s. 54.
49 M. Bodio, Polityka energetyczna…, op. cit., s. 254, za: K. Simonov, The future of Russian O&G Export, National Energy Security Fund, Moscow, October 15, 2008, slajd 8 (prezentacja).
50 Dane za: K. Steczko, A. Froński, Gaz ziemny w Unii Europejskiej : stan obecny: zasoby, wydobycie, zużycie, import, eksport : analiza zapotrzebowania w perspektywie do 2030 r.: kierunki i możliwości dostaw gazu w perspektywie do 2030 r., Instytut Nafty i Gazu, Kraków 2010, s. 9-14.
51 Gazociąg Nabucco ma przebiegać z Turcji, dalej przez Bułgarię, Rumunię, Węgry do Austrii (hub Baumgarten). Planowana długość ma mieć 3300 km, koszt budowy oscyluje w granicy 8 mld EUR, przepustowość 31 mld3 gazu rocznie. W 2003 roku został wpisany na listę projektów priorytetowych TEN, w 2007 roku przydzielono mu jako jedynemu projektowi gazowemu specjalnego koordynatora. Ówczesny komisarz ds. energii Andris Pieblgas powiedział, że projekt Nabucco byłby ucieleśnieniem istnienia wspólnej europejskiej polityki energetycznej. Jak podaje oficjalna strona projektu prace nad budową rozpoczną się w 2013 roku, a gaz popłynie w 2017 roku. Niestety nic nie wskazuje na możliwość realizacji. Literatura wymienia kilka przyczyn: a) głównym problemem Nabucco jest kwestia miejsca, z którego surowiec będzie przesyłany do Europy (początkowo miały być dostarczany z Iranu i Bliskiego Wschodu lecz w skutek rozpoczęcia eksploatacji pola Shah Deniz oraz gazociągu BTE większe zainteresowanie wzbudziły złoża azerskie; jak wskazują dane produkcja z pola Shah Deniz nie przekroczy 12 mld m3 rocznie więc oznacza to w praktyce nie możność zaopatrywania w surowiec zarówno gazociągu Nabucco jak i Interconnector. W grę o
"zapełnienie rury” wchodzi także Turkmenistan, aczkolwiek Rosja i Chiny mają zakontraktowane z tego kraju w sumie 110 mld m3 gazu więc de facto mogłoby zabraknąć surowca dla Europy) b) istotnym mankamentem jest podejście Turcji – państwa, przez które przebiegać ma niemal 66% całego gazociągu. Jak można zaobserwować Turcja, która dąży wyraźnie do ugruntowania statusu głównego państwa tranzytowego w regionie coraz mniej zainteresowana jest projektem, który w znacznej mierze realizowany byłby na jej terytorium, a pozostawał poza jej bezpośrednią kontrolą. c) istotną przeszkodą są też powstałe i wciąż powstające projekty alternatywne, z których najgłośniejszym jest rosyjski South Stream. Przykładem braku wiary w realizację tego projektu jest zasugerowanie 23 kwietnia 2012 roku przez premiera Węgier Viktora Orbána, że koncern energetyczny MOL wycofa się z konsorcjum Nabucco Gas Pipeline International GmbH, które jest odpowiedzialne za realizację gazociągu transportującego kaspijski gaz do Europy Środkowej i Południowej (z Turcji, poprzez Bułgarię, Rumunię, Węgry do Austrii). Według medialnych doniesień Reuters MOL decyzję tę uzasadnił wątpliwościami co do zapewnienia wystarczających ilości surowca dla gazociągu oraz rosnącymi kosztami inwestycji. Węgierska spółka jest jednym z sześciu udziałowców konsorcjum Nabucco. Do pozostałych akcjonariuszy należą: turecki BOTAS, bułgarski BEH, rumuński Transgaz, austriacki OMV oraz niemiecki RWE (każdy z udziałowców ma po 16,7% akcji).M. Kaczmarski, Bezpieczeństwo energetyczne…, op. cit., s. 108-109; T. Młynarski, op. cit., s. 205; S. Kabat, Nabucco – koniec marzeń o niezależności Europy, 24.04.2012; T. Dąbrowski, Węgry tracą wiarę w Nabucco, Tydzień na Wschodzie, OSW, nr 16(217), 25.04.2012.
52 Ang. Interconnector Turkey-Greece-Italy.
53 Ang. Trans Adriatic Pipeline. Projekt gazociągu rozpoczynającego się Grecji, dalej biegnącego przez Albanię, dnem Adriatyku do południowego brzegu Włoch. Miał być alternatywną drogą dla transportu gazu z rejonu Morza Kapsijskiego. Zob. http://www.trans-adriatic-pipeline.com/, dostęp: 8.05.2012.
54 Projekt gazociągu White Stream zakłada dostarczanie surowca z Gruzji (Supsa) wzdłuż wybrzeża po dnie Morza Czarnego przez Ukrainę do Rumunii i Polski. Byłaby to alternatywna droga dla przesyłu gazu kaspijskiego. Niestety sprzeciw Turkmenistanu odłożył na długo myślenie o tym projekcie. Zob. L. R. Larsson, Tackling Dependency. The EU and its Energy Security Challanges, Stockholm: Defence Research Agency (FOI), Sweden 2007, s. 41-42;T. Mitrova, S. Pirani, J. Stern, Russia, the CIS and Europe: Gas Trade and Transit, [w:] red. A. Marquina, Energy Security. Visions form Asia and Europe, Basingstoke, Palgrave Macmillan, New York 2008, s. 403-404.
55 Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Priorytety w odniesieniu do infrastruktury energetycznej na 2020 r.  i w dalszej perspektywie -plan działania na rzecz zintegrowanej europejskiej sieci energetycznej, Bruksela 17.11.2010, KOM(2010) 677 wersja ostateczna, s. 38.
56 T. Dąbrowski, Węgry tracą wiarę w Nabucco, Tydzień na Wschodzie, OSW, nr 16(217), 25.04.2012.
57 Poprzednikiem tego projektu była koncepcja gazociągu Blue Stream II. Pojawiła się pod koniec lutego 2006 r., jako bezpośrednia odpowiedź rosyjska na Nabucco. Planowana trasa miała przebiegać z Turcji do Europy Środkowo-Wschodniej (ta sama trasa, którą miał przebiegać Nabucco). M. Kaczmarski, Bezpieczeństwo…, op. cit., s. 110.
58 Odcinki lądowe Gazprom będzie budował z: DESFA (odcinek grecki, Joint venture 50:50), Srbijagas (odcinek serbski, JV 51:49), Bulgarian Energy Holding (odcinek bułgarski, JV 50:50), OMV (odcinek austriacki, JV 50:50), Geoplin Plinovodi (odcinek słoweński, JV 50:50), Plinacro (odcinek chorwacki, JV 50:50), MFB (odcinek węgierski JV 50:50). A. Łoskot-Starchota, Komplikacje wokół gazociągu South Stream, Tydzień na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, nr 22(140), 23.06.2010, s. 6; Chorwacja w South Stream, Best OSW, Tygodnik OSW, nr 9(127), 3.03.2010.
59 Według podpisanego przez Gazprom, ENI i EdF 19 czerwca 2010 memorandum, francuski koncern  ma do końca 2010 przejąć minimum 10% udziałów (kosztem ENI).
60 Memorandum w sprawie przystąpienia spółki-córki BASF – Wintershall do budowy morskiego odcinka gazociągu South Stream zostało podpisane 21 marca 2011 roku. Przystąpienie kolejnego europejskiego partnera do tego projektu podnosi jego rangę, a co więcej przybliża możliwość realizacji tego projektu. Zgodnie z ustaleniami BASF ma otrzymać 15% akcji w morskim odcinku South Streamu kosztem udziałów włoskiej Eni (do tego momentu jego udziałowcami 50:50 byli Gazprom i Eni), a rosyjski koncern zachowa w nim 50%.  Dokument przewiduje też możliwość zawarcia nowych długoterminowych kontraktów na dostawy gazu między Gazpromem a WIEE (spółka z 50% udziałem Gazpromu działająca na Bałkanach). Przy kosztach projektu szacowanych wstępnie na 15,5 mld euro, inwestycje BASF wyniosłyby ok. 2 mld euro. E. Paszyc, Niemiecki BASF przystąpi do rosyjskiego projektu South Stream, Tydzień na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, nr 11(171), 23.03.2011, s. 5-6.
61 Brana jest pod uwagę budowa dalszych rozgałęzień m.in. do Rumunii, Macedonii, z Grecji do Turcji, do Bośni i Hercegowiny, przez Chorwację do Rijeki i dalej do środkowych Włoch.
62 A. Łoskot-Starchota, Komplikacje…, op. cit., s. 6.
63 Serbia ratyfikowała porozumienie energetyczne z Rosją, Tydzień na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, 10.09.2008.
64 Porozumienie rosyjsko-węgierskie w sprawie South Stream, Tydzień na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, 4.03.2008.
65 Grecja przyłącza się do South Stream, Tydzień na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, 6.05.2008.
66 Słowenia przystępuje do South Stream, Tydzień na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, nr 39 (114), 18.11.2009, s. 8; Chorwacja w South Stream, Best OSW, Tygodnik OSW, nr 9 (127), 3.03.2010.
67 Porozumienie udziałowców gazociągu South Stream, Tydzień na Wschodzie, Biuletyn Analityczny OSW, nr 29(189), 21.09.2011.
68 T. Młynarski, op. cit., s. 174, za: Gazprom, Austria sign South Strean agreements, New Europe, 2.05.2010 (www.neweurope.eu/articles/100523.php).
69 Porozumienie udziałowców…, op. cit.
70 J. Gault, EU energy…, op. cit., p. 182.
71 A. Szczęśniak, Bezpieczeństwo energetyczne, wykład wygłoszony 11 maja 2012 roku w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych, slajd 16, źródło: http://szczesniak.pl/files/2012_BE_wyklad_3_Europa_Rosja_0.pdf, dostęp: 26.05.2012.
Czytany 16356 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04